Մարդկությունը չի կարող անվերջ մեծացնել իր թվաքանակն ու սպառումը՝ առանց հետևանքների։ Գիտնականների նոր գնահատականը ցույց է տալիս, որ հարցը միայն այն չէ, թե քանի մարդ է ապրում Երկրի վրա, այլև՝ ինչ գնով է մոլորակը պահում այդ թվաքանակը։
Այսօր Երկրի բնակչությունը մոտ 8,3 միլիարդ է։ Սա մարդկության պատմության ամենաբարձր ցուցանիշն է։ Ինչպես գրում է Ecoportal-ը, երկար ժամանակ բնակչության աճը դիտվում էր որպես առաջընթացի նշան․ զարգանում էր բժշկությունը, ավելանում էր սննդի արտադրությունը, մարդիկ ավելի երկար էին ապրում, իսկ տեխնոլոգիաները թույլ էին տալիս հաղթահարել այն սահմանները, որոնք նախկինում անանցանելի էին թվում։
Բայց այդ աճը միշտ էլ ունեցել է նաև հակառակ կողմը։ Որքան շատ է բնակչությունը, այնքան մեծանում է ճնշումը հողի, ջրի, սննդի, էներգիայի և բնության վրա։ Այդ պատճառով գիտնականները վաղուց են փորձում հասկանալ՝ որտեղ է այն սահմանը, որից հետո մոլորակը սկսում է այլևս ոչ թե բնականոն կերպով պահել մարդկությանը, այլ պարզապես դիմանալ նրա ճնշմանը։
Նոր լայնածավալ հետազոտության հեղինակները փորձել են գնահատել ոչ թե այն, թե ֆիզիկապես քանի մարդ կարող է ապրել Երկրի վրա, այլ՝ որքան բնակչություն կարող է երկարաժամկետ ապրել կայուն պայմաններում։ Այսինքն՝ այնպես, որ մարդիկ ունենան համեմատաբար անվտանգ կենսամակարդակ, իսկ մոլորակի բնական համակարգերը չքայքայվեն և շարունակեն վերականգնվել։
Հետազոտությունը, որը հրապարակվել է Environmental Research Letters ամսագրում, հիմնված է ավելի քան 200 տարվա ժողովրդագրական և էկոլոգիական տվյալների վերլուծության վրա։ Հեղինակների եզրակացությունը բավական մտահոգիչ է․ մարդկությունն արդեն անցել է Երկրի էկոլոգիական կայունության շեմը։
Կարևոր է հասկանալ
2,5 միլիարդ թիվը չի նշանակում, թե Երկրի վրա դրանից ավելի մարդ ֆիզիկապես չի կարող ապրել։ Խոսքը մոլորակի կայուն կամ օպտիմալ կրողունակության մասին է՝ այն մակարդակի, որի դեպքում մարդկությունը կարող է երկարաժամկետ ապրել՝ չքայքայելով բնական համակարգերի վերականգնման կարողությունը։
Խոսքը ոչ թե ապագայի, այլ արդեն սկսված խնդրի մասին է
Հետազոտության հեղինակները շեշտում են, որ սա միայն ապագայի հնարավոր վտանգ չէ։ Նրանց գնահատմամբ՝ մոլորակի վրա ճնշումն արդեն հիմա է գերազանցում այն մակարդակը, որը կարելի է համարել երկարաժամկետ կայուն։
Մինչև 1960-ականները բնակչության աճը, ընդհանուր առմամբ, կապված էր տնտեսական և տեխնոլոգիական զարգացման հետ։ Ավելի շատ մարդիկ նշանակում էին ավելի շատ աշխատուժ, ավելի մեծ արտադրություն, նոր գաղափարներ և ավելի արագ առաջընթաց։ Այդ ժամանակ թվում էր, թե մարդկությունը կարող է շարունակաբար ընդլայնել իր հնարավորությունները։
Սակայն մոտավորապես 1960-ականներից պատկերը սկսեց փոխվել։ Բնակչության աճի տեմպերը դանդաղեցին, իսկ մարդկանց թվաքանակի և ռեսուրսներ ապահովելու համակարգի միջև նախկին կապը թուլացավ։ Հետազոտողները սա նկարագրում են որպես «բացասական ժողովրդագրական փուլ»։
Պարզ ասած՝ մարդկանց թվի ավելացումն այլևս ինքնաբերաբար չի նշանակում ավելի կայուն զարգացում։ Երբ բնակչությունը մեծանում է բարձր սպառման, հողի գերշահագործման, ջրի պակասի և էներգիայի մեծ պահանջարկի պայմաններում, յուրաքանչյուր նոր աճող շերտ լրացուցիչ ծանրաբեռնում է ստեղծում մոլորակի համար։
Հանածո վառելիքը ժամանակավորապես պահեց համակարգը, բայց նաև խորացրեց խնդիրը
Հետազոտության հեղինակները հատուկ ուշադրություն են դարձնում հանածո վառելիքի դերին։ Նավթը, գազն ու ածուխը դարձան այն հիմքը, որի վրա կառուցվեց ժամանակակից արդյունաբերությունը, գյուղատնտեսությունը, փոխադրումների համակարգը և մեծ մասամբ նաև մեր առօրյա հարմարավետությունը։
Հենց հանածո վառելիքի շնորհիվ հնարավոր դարձավ արտադրել ավելի շատ սնունդ, տեղափոխել ապրանքները մեծ հեռավորությունների վրա, ստեղծել հսկայական էներգետիկ համակարգեր և պահել բնակչության այնպիսի մակարդակ, որը նախկին դարերում անհնար էր թվում։
Բայց դրա գինը բարձր էր։ Նույն վառելիքը, որը օգնեց մարդկությանը աճել, միաժամանակ սրեց կլիմայական խնդիրները, արագացրեց բնության աղտոտումը, նպաստեց կենսաբազմազանության կորստին և մեծացրեց մոլորակի բնական համակարգերի վրա ճնշումը։
Այդ պատճառով հանածո վառելիքը կարելի է դիտարկել որպես ժամանակավոր հենարան։ Այն թույլ տվեց մարդկությանը որոշ ժամանակ ապրել այնպես, կարծես ռեսուրսները գրեթե անսահման են։ Բայց իրականում այդ հարմարավետությունը ապահովվում էր կուտակված բնական պաշարների հաշվին, որոնց օգտագործումը այսօր արդեն վերադարձվում է կլիմայական, էկոլոգիական և սոցիալական խնդիրների տեսքով։
«Մեզ քիչ է մնացել». գիտնականները հաշվարկել են, թե քանի տարուց արհեստական ինտելեկտը կոչնչացնի մարդկությունը
Մարդկության ապագայի մասին գիտական զգուշացումները միայն էկոլոգիային չեն վերաբերում։ Տեխնոլոգիական զարգացումը նույնպես կարող է դառնալ վտանգավոր, եթե այն չվերահսկվի և չուղղորդվի պատասխանատու կերպով։
Ի՞նչ է նշանակում 2,5 միլիարդ թիվը
Հետազոտության ամենաքննարկվող եզրակացություններից մեկը վերաբերում է Երկրի կայուն կամ օպտիմալ կրողունակությանը։ Գիտնականների հաշվարկներով՝ այդ մակարդակը մոտ 2,5 միլիարդ մարդ է։ Սա մոտավորապես այն թվաքանակն է, որը Երկրի վրա վերջին անգամ եղել է XX դարի կեսերին։
Բայց այստեղ շատ կարևոր է չսխալվել մեկնաբանության մեջ։ 2,5 միլիարդը չի նշանակում, թե Երկրի վրա դրանից ավելի մարդ ֆիզիկապես չի կարող ապրել։ Սա մոլորակի «առավելագույն տարողունակության» թիվը չէ։ Խոսքը կայուն կրողունակության մասին է՝ այն մոտավոր մակարդակի, որի դեպքում մարդկությունը կարող էր ապրել ավելի հավասարակշռված՝ առանց էկոհամակարգերի վերականգնման կարողությունը վտանգելու։
Այլ կերպ ասած՝ Երկիրը կարող է որոշ ժամանակ պահել ավելի մեծ բնակչություն, ինչպես տեսնում ենք այսօր։ Բայց հարցն այն է, թե որքան կայուն է այդ վիճակը, եթե դրա համար օգտագործվում են հսկայական էներգետիկ պաշարներ, գերշահագործվում են հողն ու ջուրը, կրճատվում են բնական տարածքները, իսկ կլիմայական ռիսկերը գնալով աճում են։
Այդ պատճառով գիտնականների նշած 2,5 միլիարդը ավելի ճիշտ է հասկանալ ոչ թե որպես կոշտ սահման, այլ որպես զգուշացնող ցուցիչ։ Այն ցույց է տալիս այն մոտավոր մակարդակը, որի դեպքում մարդկությունը կարող էր երկարաժամկետ ապրել մոլորակի բնական սահմանների ներսում՝ պահպանելով նաև համեմատաբար անվտանգ կենսամակարդակ։
Այսինքն՝ խնդիրը միայն մարդկանց թիվը չէ։ Նույնքան կարևոր է, թե ինչպես են նրանք ապրում, որքան են սպառում, ինչ էներգիա են օգտագործում, ինչպես են արտադրում սնունդը, ինչպես են կառավարում ջուրը, հողը, անտառներն ու բնական էկոհամակարգերը։
Ինչ ռիսկեր են արդեն նկատվում
Գիտնականների գնահատմամբ՝ Երկրի էկոլոգիական կայունության շեմը գերազանցելը արդեն արտահայտվում է մի շարք խնդիրներով։ Դրանցից են կլիմայական ռիսկերի աճը, բնական էկոհամակարգերի կորուստը, կենսաբազմազանության նվազումը, պարենային և ջրային անվտանգության խնդիրների սրումը։
Սակայն այս հետևանքները բոլորի վրա նույն կերպ չեն ազդում։ Որոշ երկրներ և սոցիալական խմբեր շատ ավելի մեծ ռեսուրսներ են սպառում, իսկ մյուսները՝ ավելի շատ են տուժում դրա հետևանքներից։ Սա նշանակում է, որ գերբնակեցման թեման չի կարելի ներկայացնել միայն որպես մարդկանց թվաքանակի խնդիր։
Նույն բնակչության թիվը կարող է տարբեր ազդեցություն ունենալ մոլորակի վրա՝ կախված նրանից, թե ինչ մոդելով է ապրում հասարակությունը։ Բարձր սպառման, անարդյունավետ արտադրության և հանածո վառելիքի վրա հիմնված տնտեսության դեպքում ճնշումը շատ ավելի մեծ է։ Իսկ եթե ռեսուրսները օգտագործվում են խնայողաբար, էներգետիկ համակարգերը վերափոխվում են, իսկ բնությունը պաշտպանվում է, նույն թվաքանակը կարող է ունենալ ավելի փոքր էկոլոգիական հետևանք։
Արդյո՞ք սա նշանակում է անխուսափելի փլուզում
Չնայած հետազոտության եզրակացությունները բավական կոշտ են, գիտնականները չեն խոսում քաղաքակրթության անխուսափելի փլուզման մասին։ Նրանց ասելիքը ավելի շատ նախազգուշացում է, քան դատավճիռ։
Հեղինակները նշում են, որ իրավիճակը դեռ կարելի է մեղմել, եթե պետությունները երկարաժամկետ և համաձայնեցված քայլեր ձեռնարկեն։ Խոսքը միայն բնակչության աճը կայունացնելու մասին չէ։ Անհրաժեշտ է նաև նվազեցնել ռեսուրսների անխնա սպառումը, վերանայել էներգետիկ համակարգերը, պաշտպանել էկոհամակարգերը և ավելի խելամիտ դարձնել արտադրության ու սպառման մոդելները։
Ի վերջո, հարցը միայն «քանի մարդ կարող է ապրել Երկրի վրա» ձևակերպման մեջ չէ։ Ավելի ճիշտ հարցն այն է, թե ինչպիսի կյանք կարող է թույլ տալ Երկիրը երկարաժամկետ հեռանկարում։ Եթե մարդկությունը շարունակի ապրել այնպես, կարծես մոլորակի պաշարները անվերջ են, ճնշումը կլիմայի, սննդի, ջրի և բնության վրա միայն կմեծանա։
Բայց եթե երկրները կարողանան համատեղել ժողովրդագրական կայունացումը, խելամիտ սպառումը, մաքուր տեխնոլոգիաները և բնական համակարգերի պաշտպանությունը, ամենածանր սցենարները դեռ հնարավոր է կանխել։
Գիտնականների հիմնական ուղերձը հենց սա է․ Երկիրը դեռ կարող է պահել մարդկությանը, բայց ոչ այն պայմաններով, որոնցով մենք սովորել ենք ապրել վերջին տասնամյակներում։
Հաճախ տրվող հարցեր
Քանի՞ մարդու կարող է կայուն կերպով պահել Երկիրը
Հետազոտության հեղինակների գնահատմամբ՝ Երկրի կայուն կամ օպտիմալ կրողունակությունը մոտ 2,5 միլիարդ մարդ է։ Սա չի նշանակում, թե դրանից ավելի մարդ ֆիզիկապես չի կարող ապրել մոլորակի վրա։ Խոսքը երկարաժամկետ կայունության մասին է։
Ի՞նչ է նշանակում Երկրի կայուն կրողունակություն
Դա այն մոտավոր մակարդակն է, որի դեպքում մարդիկ կարող են ապրել համեմատաբար անվտանգ կենսամակարդակով, իսկ մոլորակի բնական համակարգերը կարող են շարունակել վերականգնվել՝ առանց քայքայվելու։
Ինչո՞ւ է բնակչության աճը կապված հանածո վառելիքի հետ
Նավթը, գազն ու ածուխը թույլ տվեցին զարգացնել արդյունաբերությունը, գյուղատնտեսությունը, փոխադրումները և էներգետիկ համակարգերը։ Սակայն նույն վառելիքը նաև խորացրեց կլիմայական և էկոլոգիական խնդիրները։
Արդյո՞ք գիտնականները կանխատեսում են քաղաքակրթության փլուզում
Ոչ։ Հետազոտության հեղինակները չեն խոսում անխուսափելի փլուզման մասին։ Նրանք նշում են, որ ռիսկերը կարելի է մեղմել՝ երկարաժամկետ և համաձայնեցված քայլերի միջոցով։
“`
Գրանցվիր մեր 
