Մարդու ուղեղը իրականում բաղկացած է երկու անկախ նյարդային համակարգերից․ գիտնականներ

Դարեր շարունակ անատոմներն ու նեյրակենսաբանները մարդու ուղեղը դիտարկել են որպես մեկ ամբողջական և միասնական օրգան։ Սակայն նոր հետազոտության արդյունքները կասկածի տակ են դնում այս վաղուց ընդունված պատկերացումը, գրում է Neuroscience News-ը։

Stanford Medicine-ի զարգացման կենսաբանների ղեկավարությամբ իրականացված հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ մարդու ուղեղը իրականում բաղկացած է երկու հնագույն նյարդային համակարգերից, որոնք զարգացման առումով ունեն տարբեր ծագում։ Դրանք հարյուր միլիոնավոր տարիների էվոլյուցիայի ընթացքում զարգացել են կողք կողքի։

Գիտնականների խոսքով՝ հասուն մարդու ուղեղն ընդունված է բաժանել երեք հիմնական հատվածի՝ առջևային ուղեղի, միջին ուղեղի և հետին ուղեղի։

Առջևային ուղեղը մասնակցում է բարձրագույն ճանաչողական գործառույթներին, խոսքին և վերացական մտածողությանը։ Հետին ուղեղի կառույցները մասնակցում են կենսական նշանակություն ունեցող բազմաթիվ գործընթացների կարգավորմանը՝ օգնելով ապահովել օրգանիզմի բնականոն կենսագործունեությունը։

Գիտնականները հայտնաբերել են ուղեղի զարգացման երկու առանձին գիծ

Ուսումնասիրելով մկների սաղմնային զարգացման ամենավաղ փուլերը՝ գաստրուլյացիայի ժամանակ, հետազոտության համահեղինակներ Ռայյան Ջոհայը և Քերոլին Դանդեսը հայտնաբերել են նախածին բջիջների երկու ամբողջովին առանձին խումբ։

• Առջևային գիծ (Otx2+) — այս բջիջներից ձևավորվում են միայն առջևային և միջին ուղեղի հատվածները։
• Հետևային գիծ (Gbx2+) — այս բջիջներից ձևավորվում է հետին ուղեղը։

Հետազոտողները պարզել են, որ այս երկու բջջային խմբերը զարգացման ընթացքում չեն խառնվում և մի գծից մյուսը չեն անցնում։

Էպիգենոմային ուսումնասիրությունները ցույց են տվել նաև, որ առջևային և հետևային նյարդային էկտոդերմի բջիջներում քրոմատինը տարբեր կերպ է կազմակերպված։ Այս տարբերությունն արդեն զարգացման վաղ փուլում յուրաքանչյուր բջջային խմբի համար սահմանում է իր առանձին ուղին։

Ինչպե՞ս է առաջացել ուղեղի այս բաժանումը

Գիտնականները փորձել են հասկանալ նաև, թե որքան հին է զարգացման այս առանձնահատկությունը։ Դրա համար նրանք ուսումնասիրել են էվոլյուցիոն առումով միմյանցից շատ հեռու գտնվող տեսակներ։

Նույն երկակի զարգացման մեխանիզմը հայտնաբերվել է հավերի, զեբրաձկների և նույնիսկ կաղին որդերի՝ հեմիքորդատների մոտ։ Վերջիններիս էվոլյուցիոն գիծը մեր ընդհանուր նախնուց առանձնացել է ավելի քան 550 միլիոն տարի առաջ։

Գիտնականների խոսքով՝ ավելի պարզ կառուցվածք ունեցող օրգանիզմների, օրինակ՝ մեդուզաների մոտ նույնպես հանդիպում է նման բաժանում։ Մեդուզաների էվոլյուցիոն ճյուղը մեր ընդհանուր գծից առանձնացել է մոտ 600–700 միլիոն տարի առաջ, և նրանց մարմնի հակադիր ծայրերում գործում են երկու առանձին նյարդային համակարգեր։

Ինչ է նորովի ցույց տալիս հետազոտությունը

2026 թվականի սեպտեմբերի 18-ին Nature Neuroscience գիտական ամսագրում հրապարակված հետազոտությունը ցույց է տվել նաև, որ մարդկային պլյուրիպոտենտ ցողունային բջիջներից հնարավոր է ստանալ հետին ուղեղի որոշակի հատվածներին բնորոշ շարժիչ նեյրոններ։ Նախկինում նման նեյրոններ լաբորատոր պայմաններում ստանալը բավական բարդ էր։

Հետազոտության հեղինակների եզրակացությամբ՝ ուղեղը կարելի է դիտարկել որպես բարդ կառուցվածք ունեցող օրգան, որը ձևավորվում է զարգացման երկու առանձին նախածին բջջային գծերից։ Գիտնականների կարծիքով՝ այս երկակի զարգացման համակարգը կարող էր պահպանվել էվոլյուցիայի ընթացքում ավելի քան 550 միլիոն տարի։