Ուղեղն ու աղիները շատ ավելի կապված են, քան թվում է. ինչպես կարող են աղիքային բակտերիաները ազդել հիշողության և տրամադրության վրա

Երբ վատ տրամադրություն ունենք, սովորաբար պատճառը փնտրում ենք աշխատանքի, հարաբերությունների, հոգնածության կամ նույնիսկ եղանակի մեջ։ Բայց վերջին տարիների հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ աղիքային բակտերիաները նույնպես կարող են մասնակցել ուղեղի հետ կապված շատ ավելի բարդ գործընթացների, քան նախկինում պատկերացնում էինք։

Մեր աղիքներում ապրում են տրիլիոնավոր միկրոօրգանիզմներ։ Դրանք պարզապես սննդի մարսմանը մասնակցող «բնակիչներ» չեն։ Նրանց արտադրած նյութերը, իմունային համակարգի հետ կապը և նյարդային ազդակները կարող են հասնել շատ ավելի հեռու՝ ընդհուպ մինչև ուղեղ։

Այս կապը գիտության մեջ հայտնի է որպես միկրոբիոտա–աղիք–ուղեղ առանցք։ Եվ որքան ավելի շատ են գիտնականներն այն ուսումնասիրում, այնքան պարզ է դառնում, որ խոսքը պարզապես հետաքրքիր տեսության մասին չէ։ Nature Reviews Microbiology-ում հրապարակված մեծ ակնարկում այն նկարագրվում է որպես երկկողմ հաղորդակցման համակարգ, որի միջոցով աղիքային միկրոօրգանիզմները կարող են ազդել ուղեղի աշխատանքի և վարքի վրա, իսկ ուղեղը՝ իր հերթին, աղիքների ու միկրոբիոտայի վրա։ Կարդալ գիտական ակնարկը →

Այսինքն՝ աղիքները «խոսո՞ւմ են» ուղեղի հետ

Կոպիտ ասած՝ այո։ Եվ դա տեղի է ունենում ոչ թե մեկ, այլ մի քանի ճանապարհով։

Պատկերացրեք երկու քաղաք, որոնց միջև միաժամանակ աշխատում են հեռախոսը, ինտերնետը, փոստը և երկաթուղին։ Աղիքների ու ուղեղի կապը ինչ-որ չափով հենց այդպիսին է։

Տեղեկությունը փոխանցվում է նյարդային համակարգով, հորմոններով, իմունային համակարգի միջոցով և այն նյութերով, որոնք արտադրում են աղիքային բակտերիաները։ Այդ կապի ամենակարևոր ուղիներից մեկը թափառող նյարդն է՝ vagus nerve-ը։ Այն ներքին օրգաններից դեպի ուղեղ տեղեկություն փոխանցող հիմնական նյարդային «մայրուղիներից» մեկն է։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ այն կապված է ոչ միայն քաղցի և հագեցվածության զգացողության, այլև սովորելու, հիշողության, մոտիվացիայի ու հուզական վիճակների հետ։ Հետազոտությունը PubMed-ում →

Այսինքն՝ ուղեղը մեկուսացված կենտրոն չէ, որը մարմնի մնացած մասերից անկախ որոշումներ է ընդունում։ Այն անընդհատ տեղեկություն է ստանում այն մասին, թե ինչ է կատարվում մեր օրգանիզմում։

Եվ աղիքներն այդ հաղորդակցության ամենաակտիվ մասնակիցներից են։

Իսկ բակտերիաներն այստեղ ի՞նչ դեր ունեն

Աղիքային մանրէները սննդի որոշ բաղադրիչներ մշակելիս արտադրում են տարբեր քիմիական միացություններ։ Դրանցից հատկապես ուսումնասիրվում են կարճ շղթայական ճարպաթթուները և տրիպտոֆանի նյութափոխանակության ժամանակ առաջացող նյութերը։

Դրանք կարող են ազդել աղիքային պատնեշի, իմունային համակարգի, նյարդային բջիջների և մի շարք ազդանշանային համակարգերի վրա։ Իսկ այդ համակարգերից մի մասը անմիջականորեն կապված է ուղեղի աշխատանքի հետ։

Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology-ում հրապարակված ակնարկի հեղինակները նշում են, որ միկրոբիոտա–աղիք–ուղեղ կապի մեջ միաժամանակ աշխատում են տարբեր մեխանիզմներ, որոնցից շատերը գիտությունը դեռ ամբողջությամբ չի հասկացել։ Կարդալ գիտական ակնարկը →

Սա կարևոր է հիշել, որովհետև համացանցում հաճախ կարելի է հանդիպել չափազանց պարզ բացատրությունների՝ «այս բակտերիան ձեզ երջանիկ կդարձնի» կամ «այս պրոբիոտիկը բուժում է դեպրեսիան»։

Իրական պատկերը շատ ավելի հետաքրքիր է, բայց նաև շատ ավելի բարդ։

Իսկ տրամադրությո՞ւնը

Այստեղ թեման իսկապես հետաքրքիր է դառնում։

Տարբեր հետազոտություններ ցույց են տվել, որ դեպրեսիա ունեցող մարդկանց աղիքային միկրոբիոտան որոշ առանձնահատկություններով կարող է տարբերվել առողջ մարդկանց միկրոբիոտայից։ Բայց սա դեռ չի նշանակում, որ հենց բակտերիաներն են դեպրեսիայի պատճառը։ Հնարավոր է նաև հակառակ կապը․ սթրեսը, սննդակարգի փոփոխությունը, քնի խանգարումները կամ հիվանդությունները կարող են փոխել աղիքային միջավայրը։

Հենց այդ պատճառով գիտնականները փորձում են կապը ստուգել ավելի խիստ մեթոդներով։

Օրինակ՝ Բազելում անցկացված պատահականացված վերահսկվող հետազոտության ժամանակ դեպրեսիա ունեցող հիվանդները սովորական բուժմանը զուգահեռ 31 օր ստացել են կամ բազմաշերտ պրոբիոտիկ, կամ պլացեբո։ Պրոբիոտիկ ստացած խմբում արձանագրվել են դեպրեսիվ ախտանիշների և որոշ նյարդաբանական ցուցանիշների փոփոխություններ։ Հետազոտությունը PubMed-ում →

Մեկ այլ՝ JAMA Psychiatry-ում հրապարակված պատահականացված հետազոտության ժամանակ հակադեպրեսանտ ընդունող մարդկանց ութ շաբաթ տվել են նաև պրոբիոտիկներ։ Արդյունքները հուսադրող էին, բայց հեղինակներն ընդգծել են, որ այս թեմայով դեռ անհրաժեշտ են ավելի մեծ և երկարատև ուսումնասիրություններ։ Դիտել հետազոտությունը →

Եվ այստեղ կարևոր տարբերակում կա։

Գիտությունը չի ասում, որ դեպրեսիան կարելի է «բուժել յոգուրտով»։ Այն ասում է, որ աղիքային միկրոբիոտան կարող է լինել շատ ավելի մեծ համակարգի մի մասը, որը մասնակցում է մեր հուզական վիճակի կարգավորմանը։

Ավելին՝ բոլոր հետազոտությունները նույն արդյունքը չեն տվել։ Օրինակ՝ 12 շաբաթ տևած մեկ այլ պատահականացված ուսումնասիրության ժամանակ պրոբիոտիկ և պլացեբո խմբերի միջև հոգեբանական ախտանիշների առումով նշանակալի տարբերություն չի հայտնաբերվել։ Դիտել հետազոտությունը PubMed-ում →

Սա իրականում վատ նորություն չէ։ Գիտությունն հենց այսպես էլ առաջ է շարժվում՝ ոչ թե մեկ գեղեցիկ արդյունքից վերջնական եզրակացություն անելով, այլ տարբեր հետազոտությունները համադրելով։

Իսկ հիշողության վրա աղիքները կարո՞ղ են ազդել

Այստեղ պատկերը նույնիսկ ավելի անսպասելի է։

Հիշողության ձևավորման և պահպանման մեջ մեծ դեր ունի ուղեղի հիպոկամպ կոչվող հատվածը։ Կենդանիների վրա կատարված բազմաթիվ ուսումնասիրություններում աղիքային միկրոբիոտայի փոփոխությունները կապված են եղել սովորելու, տարածական հիշողության և սթրեսի նկատմամբ արձագանքի փոփոխությունների հետ։

Մարդկանց վերաբերյալ ապացույցները դեռ շատ ավելի սահմանափակ են։ Սակայն թեման այնքան է հետաքրքրել գիտնականներին, որ վերջին տարիներին արդեն հրապարակվում են ամբողջական ակնարկներ՝ նվիրված հենց միկրոբիոմի, սովորելու և հիշողության կապին։ 2025 թվականին հրապարակված նման ակնարկներից մեկում որպես հնարավոր մեխանիզմներ նշվում են թափառող նյարդը, իմունային համակարգը, բորբոքային գործընթացները և բակտերիաների արտադրած նյութերը։ Կարդալ գիտական ակնարկը →

Պրոբիոտիկների և ճանաչողական գործառույթների վերաբերյալ կլինիկական հետազոտությունների մետավերլուծություններից մեկում ևս արձանագրվել է որոշ ցուցանիշների բարելավում։ Սակայն հեղինակները զգուշացնում են, որ ուսումնասիրությունները դեռ քիչ են, հաճախ տարբեր մեթոդներով են կատարված և հիմնականում կարճատև են եղել։ Դիտել մետավերլուծությունը →

Այսինքն՝ դեռ վաղ է ասել․ «կեր այս բակտերիան, և հիշողությունդ կուժեղանա»։

Բայց արդեն դժվար է նաև պնդել, որ ուղեղն ու աղիքային միկրոբիոտան միմյանցից ամբողջովին անկախ համակարգեր են։

Հետաքրքիրն այն է, որ կապը երկկողմ է

Մենք սովորաբար մտածում ենք միայն այս ուղղությամբ.

աղիքներ → ուղեղ։

Բայց կա նաև հակառակ ուղղությունը.

ուղեղ → աղիքներ։

Հիշեք, թե ինչ է կատարվում ուժեղ սթրեսի ժամանակ։ Մեկի ախորժակն ամբողջովին անհետանում է, մյուսը սկսում է շատ ուտել, մեկ ուրիշի մոտ առաջանում են ստամոքսային կամ աղիքային խնդիրներ։

Սա պատահականություն չէ։

Սթրեսային համակարգերը, ինքնավար նյարդային համակարգը և հորմոնային փոփոխությունները կարող են փոխել աղիքների շարժունակությունը, արտազատումները, իմունային վիճակը և նույնիսկ այն միջավայրը, որտեղ ապրում են միկրոօրգանիզմները։ Այդ պատճառով գիտնականներն այսօր խոսում են ոչ թե միայն «աղիքներից ուղեղ գնացող» ազդակների, այլ մշտական երկկողմ հաղորդակցության մասին։ Nature Reviews Microbiology-ի ակնարկը →

Ստացվում է մի հետաքրքիր շրջան։

Սթրեսը կարող է ազդել աղիքների վրա, աղիքային միջավայրի փոփոխությունները՝ մարմնի ազդանշանային համակարգերի, իսկ դրանք՝ կրկին ուղեղի աշխատանքի և վարքի վրա։

Ուրեմն կարելի՞ է սննդով «կարգավորել» տրամադրությունը

Այս թեմայում շատ հեշտ է ընկնել հերթական նորաձևության հետևից։

«Հրաշք պրոբիոտիկ», «դոֆամինային բակտերիա», «երջանկության միկրոբիոմ»…

Գիտությունն առայժմ նման պարզ խոստումներ չի տալիս։

Այն, ինչ արդեն բավական վստահ կարելի է ասել, հետևյալն է. սննդակարգը միկրոբիոտայի վրա ազդող կարևոր գործոններից մեկն է։ Մասնավորապես՝ բուսական մանրաթելով հարուստ և բազմազան սնունդը կարող է նպաստել աղիքային միկրոբային միջավայրի բազմազանությանը և այն միկրոօրգանիզմների աճին, որոնք սննդային մանրաթելից օգտակար նյութեր են արտադրում։ Միկրոբիոտա–ուղեղ առանցքի վերաբերյալ գիտական գրականության մեջ սննդակարգը դիտարկվում է որպես այս համակարգի վրա ազդող կարևոր փոփոխելի գործոններից մեկը։ Գիտական ակնարկը PubMed-ում →

Բայց այստեղ էլ մեկ «իդեալական միկրոբիոմ» գոյություն չունի։

Մարդկանց միկրոբիոտաները շատ տարբեր են։ Դրանց վրա ազդում են սնունդը, տարիքը, դեղերը, հիվանդությունները, միջավայրը և բազմաթիվ այլ գործոններ։

Այդ պատճառով ցանկացած խոստում, թե մի կոնկրետ հավելում կարող է «վերագործարկել ուղեղը», առնվազն պետք է կասկած առաջացնի։

Թերևս ամենազարմանալի եզրակացությունը սա է

Տասնամյակներ շարունակ մենք սովոր էինք մարմինը պատկերացնել առանձին համակարգերի տեսքով՝ ուղեղ, աղիքներ, իմունային համակարգ, հորմոններ։

Ժամանակակից կենսաբանությունն աստիճանաբար ցույց է տալիս, որ իրականում այդ սահմանները շատ ավելի պայմանական են։

Այն, ինչ կատարվում է աղիքներում, պարտադիր չէ այնտեղ էլ ավարտվի։

Աղիքային բակտերիաների արտադրած նյութերը կարող են մասնակցել իմունային ազդակների ձևավորմանը, նյարդային համակարգը կարող է տեղեկություն փոխանցել աղիքներից դեպի ուղեղ, իսկ սթրեսային վիճակում գտնվող ուղեղը կարող է իր հերթին փոխել աղիքային միջավայրը։

Մենք դեռ հեռու ենք այն պահից, երբ գիտնականները միայն միկրոբիոմը ուսումնասիրելով կկարողանան վստահ ասել, թե ինչպիսին կլինի մարդու տրամադրությունը կամ հիշողությունը։

Բայց մի բան արդեն բավական հստակ է։

Մեր մտքերն ու զգացողությունները ձևավորող ուղեղն այնքան էլ մեկուսացված չէ, որքան երկար ժամանակ պատկերացրել ենք։ Եվ նրա ամենաանսպասելի «զրուցակիցներից» մեկը գտնվում է հենց մեր աղիքներում։

Հաճախ տրվող հարցեր

Կարո՞ղ է աղիքային միկրոբիոտան ազդել տրամադրության վրա

Գիտական տվյալները ցույց են տալիս, որ աղիքային միկրոբիոտան մասնակցում է աղիք–ուղեղ հաղորդակցությանը և կարող է կապ ունենալ հուզական վիճակների հետ։ Սակայն մարդու տրամադրությունը կախված է բազմաթիվ գործոններից, և այսօր դեռ հնարավոր չէ այն բացատրել միայն միկրոբիոտայով։

Աղիքային բակտերիաները կարո՞ղ են ազդել հիշողության վրա

Կենդանիների վրա կատարված փորձերը և մարդկանց վերաբերյալ սահմանափակ տվյալները նման կապի հավանականություն ցույց են տալիս։ Հատկապես ուսումնասիրվում են թափառող նյարդը, իմունային համակարգը, բորբոքային գործընթացներն ու մանրէների արտադրած նյութերը։ Սակայն մարդկանց դեպքում վերջնական եզրակացությունների համար ավելի շատ հետազոտություններ են անհրաժեշտ։

Պրոբիոտիկները կարո՞ղ են բարելավել տրամադրությունն ու հիշողությունը

Որոշ կլինիկական հետազոտություններում դրական արդյունքներ են արձանագրվել, մյուսներում՝ ոչ։ Հետևաբար այսօր պրոբիոտիկները չի կարելի ներկայացնել որպես հիշողությունը կամ տրամադրությունը բարելավող երաշխավորված միջոց։

Հոդվածում օգտագործված հիմնական գիտական աղբյուրները