Ինչպես սովորական սառնարաններն ու դեզոդորանտները քիչ էր մնում Երկիրը թողնեին առանց պաշտպանության

20-րդ դարի վերջին մարդկությունը բախվեց մի վտանգի, որը սկզբում գրեթե ոչ ոք չէր նկատում։ Այն չէր երևում երկնքում, չէր պայթում, աղմուկ չէր բարձրացնում և անմիջապես չէր վնասում մարդուն։ Վտանգը թաքնված էր ամենասովորական իրերի մեջ՝ սառնարաններում, օդորակիչներում, մազերի լաքերում, դեզոդորանտներում և աէրոզոլային բալոններում։

Տարիներ շարունակ մարդիկ օգտագործում էին նյութեր, որոնք համարվում էին գրեթե իդեալական․ էժան էին, հարմար, ոչ թունավոր, չէին այրվում և չէին պայթում։ Թվում էր՝ քիմիան վերջապես գտել է նյութեր, որոնք և՛ անվտանգ են, և՛ օգտակար։ Բայց հետո պարզվեց, որ հենց այդ «անվնաս» նյութերն են աստիճանաբար քայքայում Երկրի ամենակարևոր պաշտպանական վահաններից մեկը՝ օզոնային շերտը։

Ինչ է օզոնային շերտը և ինչու է այն այդքան կարևոր

Օզոնային շերտը գտնվում է Երկրի մակերևույթից մոտ 15–30 կմ բարձրության վրա՝ ստրատոսֆերայում։ Այն շատ բարակ շերտ է։ Եթե մթնոլորտում եղած ամբողջ օզոնը հավաքվեր և սեղմվեր ծովի մակարդակի ճնշման տակ, կստացվեր ընդամենը մոտ 3 միլիմետր հաստությամբ շերտ։

Բայց հենց այդ մի քանի միլիմետրն են պաշտպանում կյանքը Երկրի վրա։

Օզոնը գործում է մոլորակի անտեսանելի արևապաշտպան շերտի նման։ Այն կլանում է Արեգակից եկող ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման մեծ մասը, հատկապես այն ճառագայթները, որոնք վտանգավոր են կենդանի օրգանիզմների համար։ Առանց այդ պաշտպանության՝ մաշկի քաղցկեղի, կատարակտի և իմունային համակարգի խանգարումների դեպքերը շատ ավելի հաճախ կլինեին։ Վտանգի տակ կհայտնվեին նաև բույսերը, կենդանիները և ծովային պլանկտոնը, որը օվկիանոսային էկոհամակարգերի հիմքերից մեկն է։

Պարզ ասած՝ եթե օզոնային շերտը չլիներ, արևոտ օրը փողոց դուրս գալը շատ ավելի վտանգավոր կլիներ, քան մենք պատկերացնում ենք։ Դա մոտավորապես նման կլիներ առանց պաշտպանության ուլտրամանուշակագույն լամպի տակ երկար մնալուն։

Որ նյութերն էին քայքայում օզոնային շերտը

20-րդ դարի կեսերին քիմիական արդյունաբերությունը ստեղծեց նյութերի մի խումբ, որը ժամանակի համար մեծ նվաճում էր թվում։ Խոսքը քլորֆտորածխածինների մասին է, որոնք ավելի հայտնի են որպես CFC-ներ կամ ֆրեոններ։

Դրանք օգտագործվում էին գրեթե ամենուր՝ սառնարաններում, օդորակիչներում, աէրոզոլային բալոններում, մազերի լաքերում, դեզոդորանտներում, փրփրապլաստե փաթեթավորման արտադրության մեջ և տարբեր սառեցնող համակարգերում։

Ֆրեոնները շատ հարմար էին արդյունաբերության համար։ Դրանք չէին այրվում, չէին պայթում, սովորական պայմաններում գրեթե ռեակցիայի մեջ չէին մտնում և մարդու համար անմիջապես վտանգավոր չէին թվում։ Շատ դեպքերում դրանք նույնիսկ ավելի անվտանգ էին համարվում, քան նախկինում օգտագործված նյութերը։

Բայց հենց այստեղ էլ թաքնված էր հիմնական խնդիրը։

Ֆրեոնների ամենամեծ առավելությունը՝ դրանց կայունությունը, մթնոլորտի համար դարձավ մեծ վտանգ։ Երկրի ստորին մթնոլորտում այդ նյութերը երկար ժամանակ չէին քայքայվում։ Դրանք կարող էին տարիներ ու տասնամյակներ մնալ օդում, աստիճանաբար բարձրանալ դեպի ստրատոսֆերա և միայն այնտեղ քայքայվել՝ Արեգակի ուժեղ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցությամբ։

Այդ պահին սկսվում էր վտանգավոր շղթայական ռեակցիան։ Ֆրեոնների մոլեկուլներից անջատվում էին քլորի ատոմներ, իսկ մեկ քլորի ատոմը կարող էր քայքայել օզոնի տասնյակ հազարավոր մոլեկուլներ։

Ինչպես գիտնականները բացահայտեցին վտանգը

1970-ականներին մի քանի գիտնականներ սկսեցին ուսումնասիրել, թե մարդու ստեղծած քիմիական նյութերը ինչ ազդեցություն կարող են ունենալ ստրատոսֆերային օզոնի վրա։

1970 թվականին նիդերլանդացի քիմիկոս Պաուլ Կրուտցենը ցույց տվեց, որ ազոտի օքսիդները կարող են մասնակցել օզոնի քայքայման գործընթացներին։ Իսկ 1974 թվականին Մարիո Մոլինան և Շերվուդ Ռոուլենդը հրապարակեցին հետազոտություն, որտեղ բացատրեցին, թե ինչպես են ֆրեոնները, բարձրանալով ստրատոսֆերա, Արեգակի ճառագայթման ազդեցությամբ արձակում քլոր և սկսում օզոնի քայքայման գործընթացը։

Սկզբում այս գաղափարը շատերին չափազանց անհավանական էր թվում։ Ֆրեոնները չէին երևում, սուր հոտ չունեին, մարդկանց անմիջապես չէին վնասում և արդեն դարձել էին հսկայական շուկայի հիմք։ Դրանք օգտագործվում էին ամբողջ աշխարհում, իսկ դրանցից հրաժարվելը մեծ հարված կլիներ բազմաթիվ ընկերությունների համար։

Այդ պատճառով էլ արտադրողները և մի շարք քննադատներ շտապում էին կասկածի տակ դնել գիտնականների զգուշացումները։ Քիմիական կորպորացիաները չէին ուզում կորցնել միլիարդավոր դոլարների շուկան, իսկ հասարակության համար խնդիրը դեռ չափազանց հեռավոր և անտեսանելի էր։

Բայց գիտության ուժը հենց այն է, որ այն կարողանում է տեսանելի դարձնել անտեսանելին։ Օզոնային շերտի վնասը սկզբում երևաց ոչ թե մարդկանց աչքով, այլ չափումներում, մթնոլորտային հաշվարկներում և վերջապես՝ Անտարկտիդայի երկնքում։

Օզոնային անցքը, որը ստիպեց աշխարհին լրջանալ

1985 թվականին բրիտանացի գիտնական Ջոզեֆ Ֆարմանը և նրա գործընկերները հայտնաբերեցին, որ Անտարկտիդայի վերևում գարնանային շրջանում օզոնի քանակը կտրուկ նվազում է։ Սա արդեն ոչ թե տեսական վտանգ էր, այլ իրական, չափելի փաստ։

Անտարկտիդայի օզոնային անցքը դարձավ այն պահը, երբ բարդ քիմիական խնդիրը հասկանալի դարձավ բոլորին։ Այլևս պետք չէր երկար բացատրել մթնոլորտային ռեակցիաների մանրամասները։ Մարդիկ լսում էին մեկ պարզ միտք․ Երկրի պաշտպանական շերտում անցք է առաջացել։

Իհարկե, «օզոնային անցք» արտահայտությունը բառացի չի նշանակում, թե երկնքում իրական անցք կա։ Խոսքը այն տարածքի մասին է, որտեղ օզոնի խտությունը սեզոնային շրջանում կտրուկ նվազում է։ Բայց որպես պատկեր՝ այդ արտահայտությունը շատ ազդեցիկ էր։ Այն մարդկանց օգնեց հասկանալ, որ մոլորակի պաշտպանական վահանը թուլանում է։

NASA-ի արբանյակային դիտարկումները հաստատեցին խնդրի լրջությունը։ Գիտնականների նախազգուշացումներն այլևս հնարավոր չէր ներկայացնել որպես հեռավոր վարկած։ Աշխարհը կանգնած էր գլոբալ խնդրի առաջ, և այդ խնդիրը պահանջում էր նույնքան գլոբալ պատասխան։

Ինչ է Մոնրեալի արձանագրությունը

1985 թվականին ընդունվեց Վիեննայի կոնվենցիան՝ օզոնային շերտի պաշտպանության մասին։ Իսկ 1987 թվականին պատրաստվեց Մոնրեալի արձանագրությունը՝ միջազգային համաձայնագիր, որի նպատակը օզոնային շերտը քայքայող նյութերի արտադրությունն ու օգտագործումը կրճատելն էր։

Մոնրեալի արձանագրությունն ուժի մեջ մտավ 1989 թվականի հունվարի 1-ին։

Սկզբում համաձայնագիրն ավելի մեղմ էր։ Նախ նախատեսվում էր սառեցնել ամենաշատ օգտագործվող CFC-ների և հալոնների արտադրությունը 1986 թվականի մակարդակի վրա, ապա աստիճանաբար կրճատել դրանց արտադրությունն ու սպառումը։

Բայց հետագա տարիներին պահանջներն ավելի խստացան, իսկ մասնակից երկրների թիվը շարունակեց աճել։ Ի վերջո Մոնրեալի արձանագրությունը դարձավ պատմության ամենահաջողված բնապահպանական համաձայնագրերից մեկը։ Այն առանձնացավ ոչ միայն նրանով, որ գրեթե ամբողջ աշխարհը միացավ դրան, այլև նրանով, որ այն իրական արդյունք տվեց։

Այսօր Մոնրեալի արձանագրությունը հաճախ հիշատակվում է որպես եզակի օրինակ, երբ մարդկությունը ոչ միայն արձանագրեց վտանգը, այլև կարողացավ ժամանակին փոխել իր վարքը։

Ինչպես կարողացան պայմանավորվել գրեթե բոլոր երկրները

Առաջին հայացքից դժվար է հավատալ, որ տարբեր շահեր, տարբեր տնտեսություններ և զարգացման տարբեր մակարդակ ունեցող երկրները կարողացան պայմանավորվել շահութաբեր քիմիական նյութերի սահմանափակման շուրջ։ Բայց Մոնրեալի արձանագրության հաջողությունը պատահական չէր։

Առաջին կարևոր պատճառը գիտության հստակությունն էր։ Անտարկտիդայի օզոնային անցքը չափելի փաստ էր, որը հաստատվում էր նաև արբանյակային տվյալներով։ Դա այլևս միայն տեսական մոդել չէր։

Երկրորդ պատճառը վտանգի պարզությունն էր։ Մարդիկ հեշտությամբ հասկանում էին հետևանքը․ ավելի շատ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթում, մաշկի քաղցկեղի աճ, աչքերի հիվանդություններ, վնաս բույսերին և ծովային էկոհամակարգերին։

Երրորդ պատճառը ժամանակին արձագանքելն էր։ Գիտնականների առաջին լուրջ ահազանգերից մինչև միջազգային որոշում անցավ համեմատաբար կարճ ժամանակ։ Մոլինայի և Ռոուլենդի հրապարակումից մինչև Մոնրեալի արձանագրություն անցավ մոտ 13 տարի։ Այսինքն՝ քաղաքականությունը չսպասեց, մինչև վնասը դառնա լրիվ անդառնալի։

Չորրորդ՝ շատ կարևոր պատճառը արդարության մեխանիզմն էր։ Զարգացող երկրներին պարզապես չասացին․ «արգելեք այս նյութերը և ինքներդ լուծեք ձեր խնդիրները»։ Ստեղծվեց ֆինանսական և տեխնիկական աջակցության համակարգ, որը պետք է օգներ այդ երկրներին անցնել ավելի անվտանգ տեխնոլոգիաների։

Սա հաճախ անտեսվող, բայց վճռորոշ հանգամանք է։ Մոնրեալի արձանագրությունը հաջողվեց ոչ միայն այն պատճառով, որ գիտությունը ճիշտ էր։ Այն հաջողվեց նաև այն պատճառով, որ լուծումը հաշվի էր առնում հարուստ և աղքատ երկրների տարբեր հնարավորությունները։

Եվ վերջապես՝ ֆրեոններին փոխարինող տեխնոլոգիաներ արդեն կային կամ կարող էին մշակվել։ Արդյունաբերության համար այդ անցումը հեշտ չէր, բայց անհնար էլ չէր։ Սա մեծ տարբերություն է, օրինակ, կլիմայական ճգնաժամի համեմատ, որտեղ խնդիրը կապված է ոչ թե մեկ խմբի քիմիական նյութերի, այլ ամբողջ էներգետիկ համակարգի հետ։

Ինչու սա դարձավ բնապահպանական հաջողության հազվադեպ օրինակ

Մոնրեալի արձանագրության պատմությունը հաճախ ներկայացվում է շատ պարզ ձևով․ աշխարհը միավորվեց և փրկեց օզոնային շերտը։ Դա ճիշտ է, բայց ամբողջական պատկերը դրանով չի ավարտվում։

Իրականում այս հաջողության հիմքում երեք բան կար՝ գիտություն, տնտեսություն և վստահություն։

Գիտությունը ցույց տվեց պատճառահետևանքային կապը։ Տնտեսությունը կարողացավ գտնել փոխարինողներ։ Իսկ միջազգային համակարգը ստեղծեց կանոններ, վերահսկողություն, փուլային պարտավորություններ և օգնության մեխանիզմներ այն երկրների համար, որոնք չէին կարող միանգամից վերափոխել իրենց արդյունաբերությունը։

Այդ պատճառով օզոնային շերտի պատմությունը պարզապես լավատեսական պատմություն չէ։ Այն գործնական օրինակ է, թե ինչպես կարելի է լուծել գլոբալ խնդիր, եթե վտանգը ճիշտ է ներկայացվում, իսկ լուծումը լինում է ոչ միայն բարոյական, այլև տեխնիկապես ու տնտեսապես իրագործելի։

Ինչպես է վերականգնվում օզոնային շերտը

Աշխարհը աստիճանաբար հրաժարվեց օզոնային շերտը քայքայող նյութերի մեծ մասից։ Խոսքը ոչ թե մեկ նյութի, այլ գրեթե հարյուր վտանգավոր քիմիական միացությունների մասին է։ Ըստ ՄԱԿ-ի Օզոնի քարտուղարության տվյալների՝ Մոնրեալի արձանագրության իրականացումը հանգեցրել է օզոնաքայքայող նյութերի մոտ 99 տոկոսի փուլային դուրսբերմանը։

Արդյունքն արդեն տեսանելի է։ Օզոնային շերտը սկսել է վերականգնվել, թեև այդ գործընթացը դանդաղ է և տարեցտարի կարող է տարբեր լինել։ Մթնոլորտը անմիջապես չի արձագանքում, որովհետև շատ ֆրեոններ երկար կյանք ունեն և կարող են տասնամյակներ շարունակ մնալ օդում։

Գիտական գնահատականների համաձայն՝ եթե ներկայիս քաղաքականությունը պահպանվի, օզոնային շերտը կարող է վերադառնալ 1980 թվականի մակարդակին աշխարհի մեծ մասում մոտ 2040 թվականին, Արկտիկայում՝ մոտ 2045 թվականին, իսկ Անտարկտիդայում՝ մոտ 2066 թվականին։

1980 թվականի մակարդակը կարևոր համեմատական կետ է, քանի որ դա այն շրջանն էր, երբ օզոնային խոշոր անցքերի խնդիրը դեռ այսքան ակնհայտ չէր դարձել։

Վերջին տարիների դիտարկումներն էլ ցույց են տալիս դրական միտում։ NOAA-ի և NASA-ի 2024 թվականի տվյալներով՝ Անտարկտիդայի օզոնային անցքը դասվել է ամենափոքրերից մեկը այն ժամանակաշրջանից ի վեր, երբ սկսվեց վերականգնման փուլը։ Սակայն գիտնականները շարունակում են զգուշացնել, որ մեկ տարվա ցուցանիշը դեռ ամբողջ պատմությունը չէ։

Այստեղ պետք է խուսափել չափազանց պարզ եզրակացություններից։ Եթե մի տարի օզոնային անցքը փոքր է, դա դեռ չի նշանակում, որ խնդիրը վերջնականապես լուծվել է։ Իսկ եթե մի տարի այն ավելի մեծ է, դա էլ չի նշանակում, թե Մոնրեալի արձանագրությունը ձախողվել է։ Մթնոլորտը բարդ համակարգ է, և մեկ տարվա ցուցանիշից ավելի կարևոր է երկարաժամկետ միտումը։

Ֆրեոններից հետո ի հայտ եկավ նոր խնդիր

Օզոնային շերտը պաշտպանելու համար ֆրեոններին փոխարինեցին այլ նյութերով, այդ թվում՝ հիդրոֆտորածխածիններով՝ HFC-ներով։ Դրանք օզոնը չեն քայքայում, քանի որ չեն պարունակում այնպիսի քլոր կամ բրոմ, որոնք կարող էին վնասել օզոնի մոլեկուլներին։

Բայց հետագայում պարզվեց, որ HFC-ներն էլ իրենց խնդիրն ունեն։ Դրանք հզոր ջերմոցային գազեր են և կարող են նպաստել գլոբալ տաքացմանը։

Այդ պատճառով 2019 թվականի հունվարի 1-ին ուժի մեջ մտավ Կիգալիի փոփոխությունը՝ Մոնրեալի արձանագրության շրջանակում։ Դրանով երկրները պարտավորվեցին աստիճանաբար կրճատել HFC-ների օգտագործումը։

Սա ցույց է տալիս, որ հաջողված միջազգային համաձայնագիրը կարող է ոչ միայն լուծել մեկ խնդիր, այլև ժամանակի ընթացքում հարմարվել նոր գիտական տվյալներին։ Օզոնային շերտի պատմությունը չավարտվեց ֆրեոնների արգելքով։ Այն շարունակվեց որպես մթնոլորտը պաշտպանելու ավելի լայն քաղաքականություն։

Ինչ կապ ունի այս պատմությունը կլիմայական ճգնաժամի հետ

Օզոնային շերտի վերականգնման պատմությունը հաճախ համեմատում են կլիմայական ճգնաժամի հետ։ Համեմատությունն օգտակար է, բայց պետք է հասկանալ դրա սահմանները։

Այո, Մոնրեալի արձանագրությունը ցույց տվեց, որ երկրները կարող են միավորվել, երբ վտանգը գլոբալ է։ Այն նաև ապացուցեց, որ գիտական փաստերը կարող են դառնալ միջազգային քաղաքականության հիմք։

Բայց կլիմայական ճգնաժամը շատ ավելի բարդ է։ Օզոնային խնդիրը կապված էր կոնկրետ քիմիական նյութերի սահմանափակ խմբի հետ։ Դրանք հնարավոր էր արգելել և փոխարինել այլ նյութերով։ Իսկ գլոբալ տաքացումը կապված է էներգետիկայի, արդյունաբերության, տրանսպորտի, գյուղատնտեսության և ամբողջ տնտեսական համակարգի հետ։

Ֆրեոններին փոխարինելը դժվար էր, բայց նավթը, գազն ու ածուխը փոխարինելը շատ ավելի մեծ և ցավոտ փոփոխություններ է պահանջում։

Այնուամենայնիվ, օզոնային շերտի պատմությունը կարևոր հույս է տալիս։ Այն ցույց է տալիս, որ մարդկությունը կարող է կանգ առնել մինչև աղետը դառնա անդառնալի։ Բայց դրա համար միայն վախը բավարար չէ։ Պետք են հստակ գիտական տվյալներ, քաղաքական կամք, տնտեսական լուծումներ և այնպիսի համաձայնագրեր, որոնք հաշվի են առնում երկրների անհավասար հնարավորությունները։

Ամենակարևոր դասը

Օզոնային ճգնաժամը սկսվեց նյութերից, որոնք անվտանգ էին թվում։ Դրանք տարածվեցին ամբողջ աշխարհում, որովհետև հարմար էին, էժան և շահավետ։ Բայց երբ պարզ դարձավ, որ այդ հարմարավետությունը վնասում է մոլորակի պաշտպանական շերտը, մարդկությունը կարողացավ փոխել ուղղությունը։

Սովորական սառնարանները, օդորակիչները և դեզոդորանտները ինքնին «մեղավոր» չէին։ Խնդիրն այն էր, որ մենք շատ ուշ հասկացանք մի պարզ բան․ տեխնոլոգիական հարմարավետությունը միշտ չէ, որ նշանակում է էկոլոգիական անվտանգություն։

Մոնրեալի արձանագրության պատմությունը հիշեցնում է, որ բնապահպանական հաղթանակները հնարավոր են, եթե գիտությունը չի լռում, քաղաքականությունը չի ուշանում, իսկ արդյունաբերությունը ստիպված է լինում փոխվել։

Եվ գուցե սա է այդ պատմության ամենակարևոր միտքը․ Երկիրը միշտ չէ, որ կարող է ինքն իրեն պաշտպանել մեզնից։ Երբեմն մենք ինքներս պետք է ժամանակին կանգ առնենք, որպեսզի չվնասենք այն վահանը, որը պաշտպանում է մեզ։

---

Հաճախ տրվող հարցեր