Ինչու ենք մեզ վատ զգում, երբ կարծես ամեն ինչ կարգին է

Երբեմն մարդն ունի աշխատանք, տուն, սնունդ, անվտանգ միջավայր, կողքին՝ նույնիսկ սիրող մարդիկ, բայց ներսում միևնույն է ինչ-որ ծանրություն է զգում։ Անհանգստություն, դատարկություն, լարվածություն, որը կարծես ոչ մի հստակ պատճառ չունի։ Ամենատհաճն այն է, որ նման պահերին մարդը հաճախ սկսում է իրեն մեղադրել․ «Ինչի՞ց եմ դժգոհում, եթե ուրիշների կյանքում շատ ավելի ծանր խնդիրներ կան»։

Բայց հոգեբանական անհարմարությունը միշտ չէ, որ երախտամոռության, թուլության կամ «անտեղի դրամայի» նշան է։ Շատ հաճախ դա մեր ուղեղի հին պաշտպանական համակարգն է աշխատեցնում՝ մի համակարգ, որը ստեղծվել է ոչ թե մեզ մշտապես երջանիկ պահելու, այլ վտանգներից պաշտպանելու համար։

Մարդը կարող է իրեն վատ զգալ ոչ թե այն պատճառով, որ նրա կյանքում ինչ-որ բան «չի բավականացնում», այլ որովհետև ուղեղը սովոր է նախ վտանգ տեսնել, հետո միայն հանգստանալ։

Ուղեղի գլխավոր նպատակը միշտ չէ, որ երջանկությունն է

Մենք հաճախ մտածում ենք, որ եթե մարդու կյանքում ամեն ինչ քիչ թե շատ կարգին է, նա պետք է իրեն հանգիստ զգա։ Եթե կա աշխատանք, տուն, սնունդ, անվտանգություն, ուրեմն ներքին խաղաղությունն էլ կարծես բնական շարունակությունը պետք է լինի։ Բայց մարդու ուղեղն այդքան պարզ տրամաբանությամբ չի գործում։

Այն ձևավորվել է հազարավոր սերունդների ընթացքում, մի աշխարհում, որտեղ գլխավոր հարցը երջանկությունը չէր, այլ գոյատևումը։ Կապրե՞ս այսօր, թե՞ ոչ։ Կկարողանա՞ս սնունդ գտնել։ Կխուսափե՞ս հիվանդությունից, վնասվածքից, թշնամուց, գիշատչից։ Կմնա՞ս խմբի մեջ, թե՞ կհայտնվես մենակ։

Այդպիսի պայմաններում չափազանց հանգիստ, չափազանց վստահ կամ չափազանց անուշադիր լինելը կարող էր վտանգավոր լինել։ Դրա համար էլ մեր ուղեղը մինչ օրս ավելի արագ է նկատում վտանգի նշանները, քան ապահովության նշանները։

Հոգեբանության մեջ սա հաճախ անվանում են բացասականի գերակշռություն։ Այսինքն՝ վատ լուրը, քննադատությունը, տագնապը, վախը կամ սպառնալիքի զգացումը մարդու վրա հաճախ ավելի ուժեղ ազդեցություն են թողնում, քան նույն ուժգնության դրական փորձը։

Ուղեղը կարծես նախընտրում է ավելորդ անգամ վտանգ տեսնել, քան մեկ անգամ չնկատել իրական վտանգը։

Ինչու է անհանգստությունը երբեմն «սխալ միացած ազդանշան»

Անհանգստությունը կարելի է համեմատել ծխի ազդանշանի հետ։ Լավ ազդանշանը պետք է միանա, երբ հրդեհ կա։ Բայց եթե այն չափազանց զգայուն է, կարող է արձագանքել նույնիսկ տապակվող հացի թեթև ծխին։

Մեր ներքին տագնապային համակարգն էլ հաճախ հենց այդպես է աշխատում։ Այն կարող է միանալ ոչ միայն իրական վտանգի դեպքում, այլև այն ժամանակ, երբ ուղեղը պարզապես ինչ-որ բան է մեկնաբանում որպես վտանգ։ Չպատասխանած նամակ, սառը հայացք, ղեկավարի լռություն, սոցիալական ցանցում ուրիշի հաջողությունը, առողջության մասին մի վախեցնող միտք, վաղվա անորոշությունը։

Այս ամենը պարտադիր չէ, որ իրական վտանգ լինի։ Բայց ուղեղը կարող է դրանք ընկալել որպես սպառնալիք։ Նախկինում խմբից մերժվելը կարող էր նշանակել գոյատևման շանսերի կտրուկ նվազում։ Այսօր նույն համակարգը կարող է ակտիվանալ, երբ մեզ չեն պատասխանում, չեն նկատում, չեն հավանում կամ մեր կողքին գովում են մեկ ուրիշին։

Խնդիրը նրանում չէ, որ մենք չափազանց զգայուն ենք դարձել։ Խնդիրն այն է, որ մեր ուղեղի շատ հին մեխանիզմներ հայտնվել են լրիվ նոր աշխարհում։

Մեր մարմինը ապրում է 21-րդ դարում, բայց ուղեղի մի մասը՝ հին աշխարհում

Այսօր մարդը կարող է ամբողջ օրը նստել համակարգչի առաջ, սնունդ պատվիրել հեռախոսով, շփվել էկրանի միջոցով և ապրել համեմատաբար անվտանգ միջավայրում։ Բայց նրա նյարդային համակարգը դեռ շատ բաներ մեկնաբանում է հին կանոններով։

Այստեղից էլ առաջանում է գլխավոր հակասությունը։ Մենք ապրում ենք մի աշխարհում, որտեղ վտանգների մեծ մասը ֆիզիկական չէ։ Դրանք ավելի շատ հոգեբանական են, սոցիալական, տեղեկատվական։ Բայց ուղեղը դրանց հաճախ արձագանքում է այնպես, կարծես խոսքը կյանքի ու մահվան մասին է։

Սոցիալական ցանցերում ուրիշների հաջողությունները կարող են ընկալվել որպես սեփական կյանքի ձախողում։ Լուրերի անվերջ հոսքը կարող է ստեղծել մշտական վտանգի զգացում։ Քաղաքային կյանքը կարող է մարդուն շրջապատել մարդկանցով, բայց միաժամանակ խորացնել միայնության զգացումը։ Իսկ ընտրությունների մեծ քանակը՝ աշխատանք, հարաբերություններ, ապրելակերպ, ինքնաիրացում, երբեմն ազատության փոխարեն բերում է հոգնածություն ու ծանրաբեռնվածություն։

Այդպես էլ ծնվում է ժամանակակից մարդու տարօրինակ վիճակը․ արտաքինից ամեն ինչ կարծես նորմալ է, բայց ներսում ինչ-որ բան անընդհատ սպասում է վատ սցենարի։

Վատ զգալը միշտ հիվանդություն չէ, բայց միշտ նշան է

Կարևոր է տարբերել երկու բան։ Երբեմն անհանգստությունը, տխրությունը կամ ներքին լարվածությունը պարզապես մարդկային բնական արձագանք են։ Դրանք կարող են ցույց տալ, որ մարդը հոգնել է, երկար ժամանակ իրեն չի լսել, ծանրաբեռնվել է կամ ապրում է մի ռեժիմով, որը չի համապատասխանում իր իրական կարիքներին։

Բայց եթե ընկճվածությունը երկար է տևում, խանգարում է աշխատանքին, քնին, հարաբերություններին, առողջությանը կամ կյանքի նկատմամբ հետաքրքրությանը, դա արդեն պետք չէ բացատրել միայն «բնավորությամբ» կամ «ուղեղի հին ծրագրերով»։ Այդպիսի վիճակներում մասնագիտական օգնությունը կարող է շատ կարևոր լինել։

Այսինքն՝ այն միտքը, որ ուղեղը ստեղծված չէ մշտապես երջանիկ լինելու համար, չպետք է դառնա պատճառ՝ իրական խնդիրները անտեսելու համար։ Ավելի ճիշտ է այդ միտքն օգտագործել ամոթը թուլացնելու համար։ Մարդը կարող է իրեն վատ զգալ ոչ այն պատճառով, որ թույլ է, փչացած կամ անշնորհակալ, այլ որովհետև նրա նյարդային համակարգը փորձում է իրեն պաշտպանել։ Պարզապես երբեմն դա անում է չափազանց կոպիտ, չափազանց շուտ կամ սխալ պահին։

Ինչու է «ես պետք է լավ լինեմ» միտքը ավելի վատացնում վիճակը

Ժամանակակից մշակույթը մարդուց ոչ միայն հաջողություն է պահանջում, այլ նաև մշտական լավ ինքնազգացողություն։ Պետք է լինել արդյունավետ, հանգիստ, հավասարակշռված, մոտիվացված, շփվող, գեղեցիկ, գիտակից ու շնորհակալ։

Բայց իրական կյանքում մարդը միշտ չէ, որ այդպիսին է։ Եվ երբ նա իրեն վատ է զգում, սկսվում է տառապանքի երկրորդ շերտը։ Սկզբում մարդը վատ է զգում։ Հետո սկսում է իրեն վատ զգալ նաև այն բանի համար, որ վատ է զգում։

Հենց այս երկրորդ շերտն է հաճախ ամենածանրն ու ամենավտանգավորը։ Տագնապն ինքնին կարող է անցնել, բայց տագնապից ամաչելը այն ավելի է ուժեղացնում։ Տխրությունը կարող է ժամանակավոր լինել, բայց եթե մարդը դրա համար սկսում է իրեն մեղադրել, այդ վիճակը երկարում է։

Ավելի առողջ հարցը սա չէ՝ «ինչու եմ ես այսքան թույլ»։ Ավելի ճիշտ է հարցնել՝ «ինչ է փորձում ինձ ասել իմ նյարդային համակարգը»։

Երբ ուղեղը վտանգ է փնտրում, նրան պետք է ոչ թե քննադատել, այլ վերակողմնորոշել

Եթե ուղեղը սովոր է առաջին հերթին նկատել բացասականը, նրան հնարավոր չէ պարզապես հրամայել․ «Մի անհանգստացիր»։ Այդ արտահայտությունը սովորաբար չի աշխատում, որովհետև վտանգի զգացումը միայն տրամաբանությամբ չի առաջանում։ Այն գալիս է մարմնի, հիշողության, փորձի և նյարդային համակարգի խորքային արձագանքներից։

Ավելի օգտակար է ուղեղին աստիճանաբար ցույց տալ, որ վտանգը միշտ չէ, որ իրական է։ Դրա համար կարևոր են շատ պարզ, բայց հետևողական բաներ՝ կարգավորված քուն, շարժում, մարմնի լարվածության թուլացում, իրական շփում մարդկանց հետ, տեղեկատվական աղմուկի սահմանափակում, փոքր հաջողությունները նկատելու սովորություն։

Սա «դրական մտածողություն» չէ։ Սա նյարդային համակարգին նոր փորձ տալու ձև է։ Եթե ամբողջ օրը ուղեղը ստանում է շտապողականության, համեմատության, քննադատության և վտանգի ազդակներ, բնական է, որ սկսում է աշխարհը տեսնել որպես սպառնացող տեղ։

Իսկ երբ մարդը իր օրում ստեղծում է փոքր, բայց կայուն կետեր՝ հանգիստ, շարժում, շփում, կանխատեսելիություն, ուղեղը կամաց-կամաց սովորում է, որ ամեն պահ չէ, որ պետք է պատրաստ լինել պաշտպանվելու։

Երջանկությունը կարող է լինել ոչ թե մշտական վիճակ, այլ կողմնացույց

Գուցե մեր գլխավոր սխալն այն է, որ երջանկությունը պատկերացնում ենք որպես վերջնական կայան։ Կարծես մի օր ամեն ինչ կդասավորվի, և ներսում վերջապես մշտական խաղաղություն կլինի։ Բայց մարդու հոգեբանությունն այդպես չի աշխատում։

Մեր ներսում միշտ էլ կլինեն վախեր, կասկածներ, լարված պահեր, հին պաշտպանական արձագանքներ։ Դրանք ամբողջությամբ լռեցնել հնարավոր չէ, և գուցե պետք էլ չէ։ Հարցն այն չէ, որ մենք երբեք անհանգստություն չզգանք։ Հարցն այն է, որ կարողանանք տարբերել՝ երբ է այդ անհանգստությունը իսկապես մեզ պաշտպանում, իսկ երբ պարզապես կրկնում է հին ծրագիր, որն այլևս չի համապատասխանում ներկա իրավիճակին։

Մարդը չի ծնվել միայն երջանիկ լինելու համար։ Բայց նա կարող է սովորել ավելի լավ հասկանալ իրեն, չամաչել իր զգացմունքներից և կյանքի ղեկը չհանձնել ուղեղի ամեն հին ազդանշանին։

Հենց այստեղից էլ սկսվում է իրական հոգեբանական հասունությունը․ ոչ թե միշտ լավ զգալուց, այլ վատ ինքնազգացողությունը հասկանալուց՝ առանց այն սեփական անձի դեմ օգտագործելու։