«Գլոբալ համաճարակ». գիտնականները պնդում են, որ մարդկանց աչքերը զանգվածաբար փոխում են ձևը

Աշխարհում միլիոնավոր մարդիկ տառապում են միոպիայից՝ կարճատեսությունից։ Գիտնականների կանխատեսմամբ՝ առաջիկա տարիներին խնդիրը միայն ավելի է սրվելու, հայտնում է Science Focus-ը։

Մասնագետների տվյալներով՝ այսօր աշխարհում գրեթե յուրաքանչյուր երրորդ մարդը կարճատեսություն ունի։ Սա տեսողության ամենատարածված խանգարումներից մեկն է, և ցուցանիշները շարունակում են աճել։ Կանխատեսվում է, որ մինչև 2050 թվականը կարճատես կլինի մոտ 4,8 միլիարդ մարդ՝ մոլորակի բնակչության գրեթե կեսը։

Բրեդֆորդի համալսարանի հետազոտող Սոֆի Քովերդեյլը այս իրավիճակը շատ լուրջ խնդիր է համարում։

«Չեմ կարծում, որ սա չափազանցություն է, հատկապես եթե նայենք կանխատեսումներին», — ասել է նա՝ մեկնաբանելով կարճատեսության վերաբերյալ «գլոբալ համաճարակ» ձևակերպումը։

Այստեղ կարևոր է նշել, որ խոսքը վարակիչ համաճարակի մասին չէ։ Այս արտահայտությունն օգտագործվում է այն պատճառով, որ կարճատեսության տարածվածությունն ամբողջ աշխարհում շատ արագ է աճում և արդեն հանրային առողջապահության լուրջ խնդիր է դարձել։

Խնդիրը միայն այն չէ, որ մարդիկ ստիպված են ակնոց կամ լինզա կրել։ Տվյալների համաձայն՝ կարճատեսությունն ամեն տարի համաշխարհային տնտեսությանը հարյուրավոր միլիարդավոր դոլարների վնաս է հասցնում։ Բացի այդ, այն մեծացնում է աչքի լուրջ բարդությունների ռիսկը՝ ցանցաթաղանթի շերտազատում, մակուլյար դեգեներացիա և գլաուկոմա։

Առավել վտանգավոր է հիվանդության ծանր ձևը՝ բարձր աստիճանի կարճատեսությունը։ Այսօր դրանից տառապում է մոտ 500 միլիոն մարդ։ Կանխատեսումների համաձայն՝ առաջիկա 25 տարում այդ թիվը կարող է կրկնապատկվել։ Հենց բարձր աստիճանի կարճատեսությունն էլ ապագայում կարող է դառնալ կուրության գլխավոր պատճառներից մեկը։

Ինչու է աչքի խնձորակը սխալ ձևով աճում

Գիտնականների բացատրությամբ՝ կարճատեսությունը առաջանում է այն ժամանակ, երբ լույսը կենտրոնանում է ոչ թե ուղիղ ցանցաթաղանթի վրա, այլ դրա առջևում։ Արդյունքում հեռու գտնվող առարկաները մարդը տեսնում է մշուշոտ։

Խնդիրը հիմնականում ոչ թե աչքի ոսպնյակի, այլ հենց աչքի խնձորակի ձևի մեջ է։

Քովերդեյլի խոսքով՝ նորածինների մեծ մասի աչքի խնձորակը սկզբում մի փոքր կարճ է լինում անհրաժեշտ չափից։ Տարիքի հետ դա սովորաբար բնականորեն կարգավորվում է։ Բայց որոշ մարդկանց դեպքում աչքի խնձորակը շարունակում է աճել և չափազանց երկար է դառնում։

«Հենց այդ երկարացումն էլ առաջացնում է պատկերի մշուշոտություն և մեծացնում որոշ հիվանդությունների ռիսկը», — նշել է հետազոտողը։

147 ուսանողի մասնակցությամբ անցկացված հետազոտությունը ցույց է տվել, որ մեկուկես տարվա դիտարկման ընթացքում յուրաքանչյուր հինգերորդի մոտ աչքի խնձորակը շարունակել է երկարանալ։

Գե՞ներն են մեղավոր, թե՞ ապրելակերպը

Երկար ժամանակ կարճատեսությունը համարվում էր հիմնականում գենետիկ խնդիր։ Գիտնականներն իսկապես հայտնաբերել են հարյուրավոր գենետիկ տարբերակներ, որոնք կապ ունեն այս հիվանդության հետ։

Սակայն 2021 թվականի հետազոտության տվյալներով՝ միայն բնական ընտրությամբ կարելի է բացատրել յուրաքանչյուր սերնդում կարճատեսության մոտ 100 հազար հավելյալ դեպք։ Սա հիվանդների ընդհանուր թվի համեմատ շատ փոքր ցուցանիշ է։

Բացի այդ, կարճատեսությունն այնքան արագ է տարածվում, որ միայն գենետիկ փոփոխություններով դա բացատրել հնարավոր չէ։

Հետազոտողների կարծիքով՝ այստեղ հիմնական դեր ունեն երկու գործոն՝ ինտենսիվ ուսուցումը և դրսում անցկացվող ժամանակի պակասը։

Ավստրալիայի ազգային համալսարանի պրոֆեսոր Յան Մորգանը նշում է.

«Մենք գիտենք, որ այն երեխաները, որոնք շատ ինտենսիվ են սովորում, արդյունքում ավելի կարճատես են դառնում»։

Նրա խոսքով՝ Չինաստանում, Սինգապուրում, Թայվանում և Հարավային Կորեայում, որտեղ երեխաների ուսումնական ծանրաբեռնվածությունը շատ մեծ է, դպրոցն ավարտողների 80–90%-ը կարճատեսություն ունի։

Չինաստանում անցկացված հետազոտությունը ցույց է տվել, որ վեց տարեկան այն երեխաները, որոնք արդեն դպրոց են հաճախում, ավելի վատ տեսողություն ունեն, քան մանկապարտեզում գտնվող իրենց հասակակիցները։

Դրսում անցկացվող ժամանակը՝ որպես պաշտպանություն

Հետազոտողների խոսքով՝ որքան քիչ ժամանակ է երեխան անցկացնում դրսում, այնքան բարձր է կարճատեսության զարգացման հավանականությունը։

Սիդնեյի 51 դպրոցների մոտ 4 հազար երեխաների մասնակցությամբ հետազոտության ժամանակ Յան Մորգանը պարզել է, որ կարճատեսությունն ավելի հաճախ հանդիպում է այն երեխաների մոտ, որոնք քիչ են դուրս գալիս բացօթյա միջավայր։

Գիտնականները դա բացատրում են այսպես․ ցերեկային լույսը խթանում է ցանցաթաղանթում դոֆամինի արտադրությունը։ Իսկ դոֆամինը մի նյութ է, որը դանդաղեցնում է աչքի խնձորակի աճը։

Այս առումով ուշագրավ օրինակ է Թայվանը։ 2010 թվականին այնտեղ ծրագիր ներդրվեց, ըստ որի՝ նախադպրոցական տարիքի երեխաները պետք է օրական առնվազն երկու ժամ անցկացնեին դրսում։ Ժամանակի ընթացքում երկրում կարճատեսության տարածվածությունը կիսով չափ նվազեց։

Իսկ ի՞նչ դեր ունեն գաջեթները

Ի հեճուկս տարածված կարծիքի՝ գիտությունը դեռ միանշանակ չի հաստատել, որ էկրանների առջև անցկացվող ժամանակն ինքնին ուղիղ կապ ունի կարճատեսության հետ։

2025 թվականի հետազոտությունը, որին մասնակցել է ավելի քան 300 հազար մարդ, ցույց է տվել, որ էկրանի առջև անցկացվող յուրաքանչյուր լրացուցիչ ժամի հետ կարճատեսության ռիսկն աճել է 21%-ով։ Բայց այդ կապը նկատվել է միայն մինչև չորս ժամ օգտագործման դեպքում։ Դրանից հետո ազդեցությունը այլևս չի ուժեղացել։

Ասթոնի համալսարանի պրոֆեսոր Նիկոլա Լոգանը նշում է, որ ռիսկը կապված է ոչ այնքան էկրանների, որքան այսպես կոչված «մոտիկից աշխատանքի» հետ։ Խոսքը երկարատև ընթերցման, մանր դետալներ դիտելու կամ որևէ բան երկար ժամանակ շատ մոտ տարածությունից ուսումնասիրելու մասին է։

Բուժում կա, բայց լիարժեք ապաքինում՝ ոչ

«Կարճատեսությունը քրոնիկ հիվանդություն է։ Այն հնարավոր չէ ամբողջությամբ բուժել, բայց կան մեթոդներ, որոնք կարող են դանդաղեցնել դրա առաջընթացը», — բացատրել է Լոգանը։

Արդյունավետ մեթոդներից են հատուկ MiSight կոնտակտային լինզաները։ Դրանք այնպես են փոխում տեսողության ֆոկուսը, որ դանդաղեցնում են աչքի խնձորակի երկարացումը։

Մեկ այլ մեթոդ է օրթոկերատոլոգիան՝ գիշերը կրելու համար նախատեսված կոշտ լինզաները։ Դրանք ժամանակավորապես փոխում են եղջերաթաղանթի ձևը։

Կիրառվում են նաև ցածր դեղաչափով ատրոպինի կաթիլներ։

Բուժման նոր ուղղություններից մեկն էլ թույլ կարմիր լույսի թերապիան է՝ RLRL։ Այս մեթոդի դեպքում լույսն ուղղվում է ցանցաթաղանթին օրական երկու անգամ՝ երեքական րոպե։

Գիտնականների խոսքով՝ կարճատեսության տարածման պատճառներն արդեն ավելի պարզ են դառնում։ Կան նաև մեթոդներ, որոնք կարող են դանդաղեցնել դրա զարգացումը։ Սակայն առանց ապրելակերպի փոփոխության՝ հատկապես երեխաների դեպքում դրսում անցկացվող ժամանակն ավելացնելու, կարճատեսության գլոբալ աճը կանգնեցնելը դժվար կլինի։