Աֆրիկան ճեղքվում է հենց հիմա. գիտնականները տեսնում են նոր օվկիանոսի ծնունդը

Աֆրիկա մայրցամաքը դանդաղորեն բաժանվում է երկու մասի, և ճեղքվածքի տեղում մի օր նոր օվկիանոս կառաջանա։ Սա աղետների մասին ֆիլմի հերթական սցենարը չէ, այլ միանգամայն իրական երկրաբանական գործընթաց, որը տեղի է ունենում հենց հիմա՝ պարզապես շատ դանդաղ։ Գիտնականներն առաջին անգամ հնարավորություն ունեն տեսնելու, թե ինչպես է ծնվում օվկիանոսը՝ առանց ծովի հատակ սուզվելու։ Այնպես որ, հարցը, թե իրականում քանի օվկիանոս կա Երկրի վրա, ապագայում կարող է կրկին վիճելի դառնալ։

Արևելաաֆրիկյան ռիֆտ՝ հազարավոր կիլոմետրեր ձգվող ճեղքվածք

2005 թվականին եթովպական Աֆար անապատում ընդամենը մի քանի օրվա ընթացքում հսկայական ճեղքվածք բացվեց։ Դրա երկարությունը հասնում էր մոտ 56 կիլոմետրի, խորությունը՝ ավելի քան 15, իսկ լայնությունը՝ մինչև 6 մետրի։ Թուլեյնի համալսարանի գեոֆիզիկոս Սինթիա Էբինգերի խոսքով՝ այս խզումը հավասարազոր էր մի քանի հարյուրամյակի սովորական տեկտոնական շարժման, որը պարզապես խտացել էր մի քանի օրվա մեջ։

Սակայն այս ճեղքվածքը շատ ավելի գլոբալ գործընթացի միայն մեկ փոքր դրսևորումն է։ Արևելաաֆրիկյան ռիֆտը ճեղքվածքների հսկայական ցանց է, որը Եթովպիայից ձգվում է Քենիա, Տանզանիա և շարունակվում դեպի հարավ՝ անցնելով ավելի քան 3000 կիլոմետր։ Հենց այստեղ է երկրակեղևը բառացիորեն ճեղքվում մեջտեղից. Աֆրիկայի արևելյան հատվածը (Սոմալիական սալը) կամաց-կամաց անջատվում է մայրցամաքի հիմնական մասից (Նուբիական սալից)։

Աֆարի տարածաշրջանը մոլորակի ամենաշոգ վայրերից մեկն է։ Ցերեկային ժամերին ջերմաստիճանն այստեղ հաճախ հասնում է 54 °C-ի, իսկ գիշերը նվազում ընդամենը մինչև 35 °C։ Գեոֆիզիկոս Սինթիա Էբինգերը մի անգամ այս վայրն անվանել է «Դանթեի դժոխք»։ Բայց երկրաբանների համար Աֆարն իսկական ու անգնահատելի բնական լաբորատորիա է։

Ինչպե՞ս են տեկտոնական սալերը հեռանում իրարից Արևելյան Աֆրիկայում

Որպեսզի հասկանանք տեղի ունեցողի էությունը, պետք է պատկերացնել մի կետ, որտեղ միանում են երեք տեկտոնական սալեր՝ Նուբիական, Սոմալիական և Արաբական։ Այդ կետը գտնվում է հենց Աֆարում և հայտնի է որպես եռակի հանգույց։ Սա Երկրի վրա այն հազվագյուտ վայրերից է, որտեղ միաձուլվում են միանգամից երեք ռիֆտեր (ճեղքվածքներ)՝ Եթովպականը, Կարմրածովյանն ու Ադենինը։

Այս երեք սալերն անընդհատ հեռանում են միմյանցից.

• Արաբական սալը պոկվում ու հեռանում է Աֆրիկայից տարեկան մոտ 2,5 սմ արագությամբ։
• Նուբիական և Սոմալիական սալերը բաժանվում են ավելի դանդաղ տեմպով՝ տարեկան մի քանի միլիմետրից մինչև 1,5 սանտիմետր։

Այս թվերը գուցե չնչին թվան, բայց միլիոնավոր տարիների ընթացքում դրանք ամբողջությամբ կփոխեն աշխարհի քարտեզը՝ ճիշտ այնպես, ինչպես տեկտոնական շարժումները ժամանակին ձևավորել են մեր այսօրվա մայրցամաքները։

Մանթիայի պլյումը և դրա «քիմիական մատնահետքը»

Իսկ ի՞նչն է ստիպում այս հսկայական սալերին շարժվել։ Աֆարի տակ կա այսպես կոչված մանթիայի պլյում՝ խորքից եկող շիկացած նյութի հզոր հոսք։ Այն ներքևից անընդհատ տաքացնում և բարակեցնում է երկրակեղևը՝ ստիպելով դրան ճաքել ու հեռանալ իրարից։

Nature Geoscience գիտական ամսագրում հրապարակված հետազոտությունը մի շատ անսպասելի փաստ է բացահայտել. մանթիայի այս հոսքը ստատիկ և միատարր չէ։ Այն բաբախում է գրեթե երկրաբանական «սրտի զարկերի» պես, և յուրաքանչյուր նոր հարված իր ուրույն քիմիական հետքն է թողնում։ Հատկանշական է, որ գիտնականներն այս արտանետումների մեջ հայտնաբերել են Հելիում-3 (He-3) հազվագյուտ իզոտոպի շատ բարձր պարունակություն։ Սա անհերքելիորեն ապացուցում է, որ մագմայի այս ակտիվությունը գալիս է ոչ թե Երկրի մակերեսային շերտերից, այլ մանթիայի ամենախոր հատվածներից՝ ուղիղ ճանապարհ հարթելով դեպի մակերևույթ։ Այս ազդակները տարբեր կերպ են ազդում երեք ճեղքվածքների վրա՝ կախված նրանից, թե ինչ վիճակում է գտնվում դրանց վերևի լիտոսֆերան։

Ինչպես է խզվածքի գոտում ձևավորվում օվկիանոսի հատակը

Աֆարում ամենազարմանալին ոչ թե բուն խզվածքն է, այլ այն, ինչ առաջանում է դրա տեղում։ Երբ սալերը հեռանում են իրարից, Երկրի ընդերքից նյութ է բարձրանում, որը նոր կեղև է ձևավորում։ Իր խտությամբ և բաղադրությամբ այս նոր շերտն այլևս նման չէ մայրցամաքայինին. այն շատ ավելի մոտ է օվկիանոսային հատակին։

Լիդսի համալսարանի գիտնական Քրիստոֆեր Մուրը արբանյակային ռադարի օգնությամբ հետևում է տարածաշրջանի հրաբխային ակտիվությանը։ Նա նշում է, որ սա աշխարհի միակ վայրն է, որտեղ հնարավոր է անձամբ տեսնել, թե ինչպես է մայրցամաքի ճեղքվածքը վերածվում օվկիանոսի հատակի։ Սովորաբար նման պրոցեսները տեղի են ունենում գոյություն ունեցող օվկիանոսների խորքում՝ կիլոմետրերով ձգվող ջրի շերտի տակ։ Իսկ Աֆարում ամեն ինչ կատարվում է ուղիղ մակերևույթի վրա։

2026 թվականի ապրիլին հրապարակված Քենիայի և Եթովպիայի Թուրկանա ռիֆտային գոտու հետազոտությունը պարզել է, որ այս շրջանում երկրակեղևը սպասվածից շատ ավելի է բարակել։ Գիտնականներն այս գործընթացը նմանեցնում են իրիսի ձգվելուն. կեղևն այնքան է ձգվել և բարակել, որ ուր որ է կպատռվի։ Սա ակտիվ մայրցամաքային ռիֆտի միակ հայտնի դեպքն է, որն արդեն հասել է նման կրիտիկական փուլի։ Լիտոսֆերայի այս աստիճանի ծայրահեղ ձգվելն ու բարակելը ոչ միայն փոխում են ռելիեֆը, այլև մագմայի օջախները խիստ մոտեցնում են մակերևույթին։ Արդյունքում ստեղծվում է երկրաջերմային էներգիայի հսկայական պոտենցիալ, որից Քենիան արդեն իսկ ակտիվորեն օգտվում է՝ իր էլեկտրաէներգիայի զգալի մասը ստանալով հենց երկրաջերմային կայաններից։

Կարդացեք նաև՝ Ինչո՞ւ է Նուբան համարվում Աֆրիկական ամենագեղեցիկ ցեղը

Ե՞րբ Աֆրիկայում նոր օվկիանոս կստեղծվի

Ըստ գիտնականների հաշվարկների՝ այս ռիֆտային գոտին ամբողջությամբ ջրի տակ կանցնի 5-ից 10 միլիոն տարի հետո։ Այդ ժամանակ Կարմիր ծովի և Ադենի ծոցի ջրերը կներխուժեն բացված ճեղքվածքի մեջ, և կձևավորվի նոր օվկիանոսային ավազան (ի դեպ, ընթերցողի մոտ այստեղ կարող է հարց ծագել, թե ինչով է ծովը տարբերվում օվկիանոսից)։ Աֆրիկայի արևելյան հատվածը՝ ներկայիս Սոմալին և Քենիայի, Եթովպիայի ու Տանզանիայի որոշ շրջաններ, կդառնան փոքր, բայց ինքնուրույն մայրցամաք։

Ժամանակին ճիշտ այսպիսի մի գործընթացի արդյունքում են իրարից անջատվել Աֆրիկան ու Հարավային Ամերիկան՝ ձևավորելով Ատլանտյան օվկիանոսը։ Արիզոնայի համալսարանի երկրաբան Քրիստի Թիլը կարծում է, որ Արևելաաֆրիկյան ռիֆտը նույն սցենարի պարզապես ամենավաղ փուլն է, որը դեռևս շատ դանդաղ է ընթանում։ Եվ առհասարակ, մոլորակի վրա օվկիանոսների իրական քանակը հասկանալը շատ ավելի բարդ է, քան դպրոցական դասագրքերում նկարված քարտեզներից է թվում։

Սակայն պետք է հաշվի առնել մի կարևոր հանգամանք. այս գործընթացի ավարտը երաշխավորված չէ։ Երբեմն մայրցամաքային ռիֆտերը կանգ են առնում և այդպես էլ չեն դառնում օվկիանոս։ Դրա դասական օրինակը Միջմայրցամաքային ռիֆտն է, որը ժամանակին կարող էր ճեղքել Հյուսիսային Ամերիկան Մեծ լճերի տարածքում, բայց պարզապես «քարացավ» և կանգ առավ։ Թեև պետք է նշել, որ Արևելյան Աֆրիկայի դեպքում դանդաղման որևէ նշան դեռևս չկա, իսկ արբանյակներն արձանագրում են սալերի շարունակական հեռացում իրարից։

Աֆրիկայի մասնատումը փոխում է կլիման և ռելիեֆը արդեն այսօր

Միլիոնավոր տարիներ պահանջող այս գործընթացը գուցե շատերին անկարևոր թվա, սակայն այն հենց այսօր իրական ազդեցություն ունի։

• Սեյսմիկ և հրաբխային վտանգներ. Ռիֆտինգը աննկատ և սահուն պրոցես չէ։ Գիտական տվյալները ցույց են տալիս, որ այն հաճախ ուղեկցվում է հանկարծակի, ուժգին պայթյուններով. մագմայի ճնշումն աստիճանաբար մեծանում է, մինչև որ մի կետում հզոր ուժով պատռում է երկրակեղևը։ Տեկտոնական նման ակտիվ գոտիներում ապրող մարդկանց համար սա իրական սեյսմիկ և հրաբխային վտանգ է ներկայացնում:
• Պատուհան դեպի անցյալ (և մարդկության էվոլյուցիա). Աֆարը բացառիկ վայր է, որը ցույց է տալիս մոլորակի և՛ անցյալը, և՛ ապագան։ Երկիրը ճեղքող ուժերը ջրերես են հանում մինչև 5 միլիոն տարվա հնություն ունեցող նստվածքային ապարներ։ Պատահական չէ, որ հենց այս տարածաշրջանում են հայտնաբերվել մարդու հնագույն նախնիների, մասնավորապես՝ հռչակավոր ավստրալոպիտեկ Լյուսիի (Australopithecus afarensis) մնացորդները: Գիտնականները ենթադրում են, որ հենց ռիֆտի զարգացումը, լանդշաֆտի կտրուկ փոփոխությունները և դրան հաջորդած կլիմայական տեղաշարժերն են մեր նախնիներին ստիպել իջնել ծառերից և հարմարվել բաց սավաննայի պայմաններին։ Սա բեկումնային խթան է դարձել մարդկային էվոլյուցիայի համար, ինչը նշանակում է, որ այս ճեղքվածքը բառացիորեն բացահայտում է մեր տեսակի ծագման պատմությունը։
• Գերճշգրիտ մոնիտորինգ. Այսօր գիտնականների տրամադրության տակ կան ժամանակակից տեխնոլոգիաներ՝ արբանյակային ռադարներ, GPS համակարգեր և զգայուն սեյսմոմետրեր, որոնք թույլ են տալիս սալերի տեղաշարժը հաշվարկել միլիմետրերի ճշտությամբ։

Կալիֆոռնիայի համալսարանի ծովային գեոֆիզիկոս Քեն Մակդոնալդի խոսքով՝ ընդամենը մի քանի տասնամյակ առաջ անհնար էր նույնիսկ երազել նման ճշգրտության մասին։ Այսօր մենք առաջին անգամ կարող ենք մանրակրկիտ ուսումնասիրել, թե ինչպես է մայրցամաքային կեղևը քայլ առ քայլ փոխակերպվում օվկիանոսային հատակի։

Արևելաաֆրիկյան ռիֆտը բացառիկ երևույթ է, երբ Երկրի վրա տեղի ունեցող ամենագլոբալ փոփոխություններից մեկը կատարվում է ոչ թե օվկիանոսի անհասանելի հատակում, այլ մեր աչքի առաջ՝ բաց երկնքի տակ։ Մենք նոր օվկիանոսը գուցե չտեսնենք, բայց այժմ ունենք եզակի հնարավորություն՝ իրական ժամանակում հասկանալու դրա ծննդյան ամբողջ ընթացքը։