Գիտնականները պարզել են․ կանացի դեմքերը գեղեցիկ են թվում գրեթե բոլորին, նույնիսկ՝ կանանց

Միջազգային մեծ հետազոտությունը ցույց է տվել, որ աշխարհի տարբեր երկրներում մարդիկ կանացի դեմքերը միջինում ավելի գրավիչ են համարում, քան տղամարդկային դեմքերը։ Ընդ որում՝ այս տարբերությունը նկատվել է անկախ նրանից՝ գնահատողը տղամարդ է, թե կին, և որ մշակութային միջավայրից է գալիս։ Ամենահետաքրքիրն այն է, որ կանանց դեմքերին ամենաբարձր գնահատականները տվել են հենց կանայք։

Գերմանիայում գործող Մաքս Պլանկի էմպիրիկ էսթետիկայի ինստիտուտի գիտնականները վերլուծել են մարդկային գրավչության ընկալման վերաբերյալ մինչ օրս ամենախոշոր տվյալներից մեկը։ Աշխատանքի արդյունքները հրապարակվել են Proceedings of the Royal Society B գիտական ամսագրում։

Հեղինակները ուսումնասիրել են 52 հետազոտության տվյալներ, որոնք անցկացվել են 76 երկրներում։ Ընդհանուր առմամբ, վերլուծության մեջ ներառվել է ավելի քան 1,5 միլիոն գնահատական, մոտ 30 հազար մասնակից և շուրջ 17 հազար դեմքի լուսանկար։

Արդյունքը բավական հստակ է եղել․ կանացի դեմքերը միջինում ավելի հաճախ են ստացել բարձր գրավչության գնահատականներ, քան տղամարդկային դեմքերը։ Ավելի ճիշտ՝ միջին կանացի դեմքը գնահատվել է ավելի գրավիչ, քան տղամարդկային դեմքերի մոտ 60 տոկոսը։ Սա կարևոր նրբություն է․ խոսքը չի նշանակում, թե կանացի դեմքերը «60 տոկոսով ավելի գեղեցիկ» են։ Հետազոտությունը ցույց է տալիս ոչ թե գեղեցկության բացարձակ չափ, այլ այն, թե ինչպես են մարդիկ բաշխում իրենց գնահատականները։

Գեղեցկության ընկալման գենդերային տարբերությունը

Գիտնականներն այս երևույթը նկարագրում են որպես կայուն գենդերային տարբերություն գրավչության ընկալման մեջ։ Այն ինչ-որ չափով հիշեցնում է տարբեր լեզուներում ու մշակույթներում տարածված այն հին պատկերացումը, ըստ որի կանայք համարվել են «գեղեցիկ սեռ»։

Բայց այս հետազոտության հետաքրքրությունը հենց այն է, որ գիտնականները չեն սահմանափակվել այդ պատկերացումը որպես սովորական մշակութային կարծրատիպ դիտարկելով։ Նրանք փորձել են հասկանալ՝ արդյոք այդ ընկալման հետևում կա չափելի և կրկնվող օրինաչափություն։ Տվյալները ցույց են տվել, որ կա․ կանանց դեմքերը ավելի բարձր են գնահատվել տարբեր երկրներում, տարբեր մշակութային միջավայրերում և գնահատողների տարբեր խմբերում։

Առանձին ուշագրավ է այն փաստը, որ կանայք այլ կանանց դեմքերին միջինում ավելի բարձր գնահատականներ են տվել, քան տղամարդիկ։ Միևնույն ժամանակ տղամարդկային դեմքերը թե՛ կանանց, թե՛ տղամարդկանց կողմից գնահատվել են համեմատաբար ավելի ցածր և մոտավորապես նույն մակարդակով։ Այսինքն՝ տարբերությունը չի կարելի բացատրել միայն նրանով, որ տղամարդիկ բնականաբար ավելի գրավիչ են համարում կանանց։ Այստեղ, ամենայն հավանականությամբ, գործում է ավելի լայն ընկալման մեխանիզմ, որտեղ խառնվում են դեմքի կառուցվածքը, սոցիալական պատկերացումները և այն չափանիշները, որոնցով մարդիկ սովորել են ճանաչել «գեղեցիկը»։

Ինչո՞ւ են կանացի դեմքերն ավելի գրավիչ թվում

Հնարավոր բացատրություններից մեկը կապված է դեմքի կառուցվածքի հետ։ Միջինում տղամարդկային դեմքերը ավելի անկյունային են, ավելի ընդգծված ու կոշտ գծերով, իսկ կանացի դեմքերը՝ ավելի կլորավուն, փափուկ և մեղմ։ Հենց կլորավուն գծերն են շատ դեպքերում ընկալվում որպես ավելի հաճելի, նուրբ և գրավիչ։

Սակայն հետազոտողները զգուշացնում են․ արդյունքը չի կարելի բացատրել միայն կենսաբանությամբ։ Գեղեցկության ընկալման վրա կարող են ազդել նաև սոցիալական կարծրատիպերը, մշակութային պատկերացումները, մեդիայի ձևավորած չափանիշները և այն, թե մանկուց ինչ տեսակի դեմքեր ենք սովորել կապել «գեղեցիկ» բառի հետ։

Այլ կերպ ասած՝ ուսումնասիրությունը չի ասում, թե գեղեցկությունը միայն բնությունից տրված բան է։ Այն ցույց է տալիս, որ մարդկանց ընկալման մեջ կան կրկնվող օրինաչափություններ, բայց այդ օրինաչափությունները ձևավորվում են միաժամանակ մի քանի շերտերում՝ կենսաբանական, հոգեբանական և մշակութային։

Այստեղ կա ևս մեկ կարևոր հանգամանք․ հետազոտությունը վերաբերում է դեմքերի լուսանկարների գնահատմանը, ոչ թե մարդու ամբողջական գրավչությանը։ Իրական կյանքում մարդը գրավիչ է թվում ոչ միայն դեմքի գծերի շնորհիվ։ Կարևոր են նաև ձայնը, շարժուձևը, ինքնավստահությունը, հումորը, խոսելու ձևը, էներգիան և նույնիսկ այն զգացողությունը, որը մարդը թողնում է իր ներկայությամբ։ Այդ պատճառով այս արդյունքները պետք է հասկանալ ոչ թե որպես վերջնական պատասխան այն հարցին, թե «ով է ավելի գեղեցիկ», այլ որպես տվյալ այն մասին, թե ինչպես է մարդու ուղեղը միջինում արձագանքում դեմքի որոշ տեսողական հատկանիշների։

Տարիքը փոխում է գեղեցկության ընկալումը

Հետազոտությունը բացահայտել է նաև անսպասելի մի փաստ․ կանացի և տղամարդկային դեմքերի գրավչության ընկալման տարբերությունը տարիքի հետ աստիճանաբար փոքրանում է և մոտ 80 տարեկանում գրեթե անհետանում։

Գիտնականները ենթադրում են, որ տարիքի հետ տղամարդկանց և կանանց դեմքերի կառուցվածքային տարբերությունները դառնում են ավելի քիչ նկատելի։ Դեմքի գծերը փոխվում են, որոշ առանձնահատկություններ մեղմանում են կամ կորցնում այն հստակությունը, որը երիտասարդ տարիքում ավելի ակնհայտ է դարձնում կանացի և տղամարդկային դեմքերի տարբերությունը։ Դրա հետ միասին փոխվում է նաև դիտողի ընկալումը։

Հեղինակների կարծիքով՝ այստեղ կարող են միաժամանակ գործել մի քանի պատճառներ՝ սկսած էվոլյուցիոն ընկալման մեխանիզմներից մինչև գեղեցկության, երիտասարդության և սեռի մասին մշակութային պատկերացումներ։ Այսինքն՝ տարիքի հետ փոխվում են ոչ միայն դեմքերը, այլև այն չափանիշները, որոնցով մարդիկ գնահատում են դրանք։

Հետաքրքիր է նաև, որ երբ մարդիկ գնահատել են սեփական արտաքինը, գրավչության այդ գենդերային տարբերությունը գրեթե անհետացել է։ Այսինքն՝ ուրիշի դեմքը գնահատելիս մենք կարող ենք առաջնորդվել տեսողական և մշակութային որոշակի չափանիշներով, իսկ մեզ գնահատելիս արդեն գործում են լրիվ այլ գործոններ՝ ինքնընկալում, ինքնավստահություն, անձնական փորձ, մարմնի հանդեպ վերաբերմունք և սեփական պատմություն։

Ինչ է իրականում ցույց տալիս այս ուսումնասիրությունը

Այս աշխատանքը վերջնական պատասխան չի տալիս այն հարցին, թե ինչու են կանացի դեմքերը միջինում մարդկանց ավելի գրավիչ թվում։ Բայց այն առաջին անգամ այսքան մեծ տվյալների հիման վրա ցույց է տալիս, որ նման օրինաչափություն իսկապես կա և այն բավական կայուն է տարբեր երկրներում ու մշակույթներում։

Հետազոտության կարևոր եզրակացություններից մեկն այն է, որ գեղեցկության ընկալումը միայն անձնական ճաշակի հարց չէ։ Թվում է՝ գեղեցկությունը շատ անհատական բան է, բայց երբ միլիոնավոր գնահատականներ դիտարկվում են միասին, երևում են որոշակի կրկնվող գծեր։ Մարդիկ կարող են ունենալ տարբեր նախասիրություններ, բայց որոշ դեմքային հատկանիշներ ավելի հաճախ են դրական արձագանք ստանում։

Միևնույն ժամանակ այս ուսումնասիրությունը պետք չէ ընկալել որպես գեղեցկության մասին վերջնական դատավճիռ։ Այն ավելի շատ պատմում է մարդու ընկալման մասին, քան կանանց կամ տղամարդկանց իրական «արժեքի»։ Այստեղ գեղեցկությունը դիտարկվում է ոչ թե որպես մարդու ամբողջական բնութագիր, այլ որպես տեսողական ազդակ, որին մեր ուղեղը արձագանքում է որոշակի օրինաչափություններով։

Հենց այդ պատճառով այս հետազոտությունը հետաքրքիր է ոչ միայն կենսաբանության կամ հոգեբանության տեսանկյունից, այլև սոցիալական առումով։ Այն ցույց է տալիս, թե որքան բարդ է գեղեցկության թեման․ մի կողմից այն կարող է կապված լինել դեմքի կառուցվածքի հետ, մյուս կողմից՝ չի կարող կտրվել մշակույթից, լեզվից, մեդիայից և այն պատկերացումներից, որոնք հասարակությունը դարերով կապել է կանացիության, երիտասարդության և արտաքին գրավչության հետ։