Երբ մշտապես լարված եք, դա կարող է արտահայտվել նույնիսկ ամենասովորական պահերին։ Ուսերն ակամա բարձրացնում եք, ատամները սեղմում, իսկ կեսօրին արդեն դժվարությամբ եք կենտրոնանում։ Մինչդեռ ձեր օրը կարող է միանգամայն սովորական անցնել՝ աշխատանք, գնումներ, տնային հոգսեր։ Մշտական լարվածությանը մարդն այնքան է սովորում, որ ժամանակի ընթացքում դադարում է այն նկատել։ Միայն երբ սկսվում են գլխացավերը, փոխվում է ախորժակը, կամ նույնիսկ ազատ երեկոյան չի հաջողվում հանգստանալ, հասկանում է, որ ինչ-որ բան այն չէ։
Երկարատև սթրեսը կարող է ազդել մկանների, մարսողության, ուշադրության և նույնիսկ մտերիմների հետ հարաբերությունների վրա։ Ներկայացնում ենք դրա հնարավոր դրսևորումներից 10-ը։ Կպարզենք նաև, թե ինչու է նույն ծանրաբեռնվածությունը տարբեր մարդկանց վրա տարբեր կերպ ազդում։ Այս ամենն իմանալը կօգնի ավելի լավ հասկանալ սեփական օրգանիզմի ազդանշանները։ Սակայն պետք է հիշել, որ միայն ախտանշաններով հնարավոր չէ հստակ որոշել դրանց պատճառը։
Երկարատև լարվածությունը կարող է անդրադառնալ ինքնազգացողության վրա, նույնիսկ եթե մարդը շարունակում է սովորականի պես աշխատել ու զբաղվել առօրյա գործերով։
Կարճատև սթրեսն ինքնին վնասակար չէ։ Ընդհակառակը՝ այն օգնում է հավաքվել և արագ արձագանքել բարդ իրավիճակներին։ Սիրտն սկսում է ավելի արագ բաբախել, մկանները լարվում են, իսկ ուշադրությունը կենտրոնանում է տվյալ խնդրի վրա։ Երբ ամեն ինչ ավարտվում է, օրգանիզմը սովորաբար վերադառնում է իր բնականոն վիճակին։
Բայց երբ անհանգստությունները չեն ավարտվում, սթրեսային արձագանքը կարող է շարունակ կրկնվել։ Թե ինչպես դա կանդրադառնա մարդու ինքնազգացողության վրա, կախված է բազմաթիվ հանգամանքներից՝ կյանքի պայմաններից, առողջական վիճակից և, իհարկե, նրանից, թե որքան ժամանակ ու հնարավորություն ունի նա հանգստանալու և վերականգնվելու համար։
1. Մկանները մշտապես լարված են մնում
Սթրեսի ժամանակ մկանները կարող են լարվել նույնիսկ այն դեպքում, երբ ֆիզիկական աշխատանք չեք կատարում։
Մկանների լարվածությունը սթրեսին օրգանիզմի բնական արձագանքն է։ Օրինակ՝ երբ հանկարծ վախենում եք, մկաններն ակամա ձգվում են, իսկ քիչ անց՝ թուլանում։ Սակայն եթե անհանգստությունը երկար է տևում, մկանները կարծես չեն հասցնում հանգստանալ։ Ուսերը մնում են բարձրացած, պարանոցը՝ կարկամած, իսկ սովորական դիրքով նստելը կամ կանգնելը սկսում է անհարմարություն պատճառել։
Իհարկե, նման զգացողություններ կարող են առաջանալ նաև երկար ժամանակ նույն դիրքով աշխատելու պատճառով։ Այդ իսկ պատճառով արժե ուշադրություն դարձնել ոչ միայն աշխատավայրի հարմարավետությանը, այլև սեփական մարմնին։ Նկատեք, թե ինչպես եք նստում կամ պահում ուսերը, երբ բարդ գործով եք զբաղված։ Երբեմն բավական է մի փոքր ընդմիջում անել, փոխել զբաղմունքը կամ թեթև շարժվել, որպեսզի մկանների լարվածությունը թուլանա։
2. Առանց նկատելու սեղմում կամ կրճտացնում եք ատամները
Լարվածության ժամանակ մարդը կարող է ակամա սեղմել ատամները, նույնիսկ երբ պարզապես նստած աշխատում է։
Որոշ մարդիկ սթրեսի ժամանակ սովորություն են ձեռք բերում ուժեղ սեղմելու ծնոտները կամ կրճտացնելու ատամները։ Դա կարող է տեղի ունենալ ինչպես ցերեկը, այնպես էլ քնած ժամանակ։ Հաճախ մարդն ինքը չի էլ նկատում, թե ինչ է անում։ Փոխարենը կարող է զգալ ծնոտի մկանների հոգնածություն, դեմքի ցավ կամ ատամների զգայունության բարձրացում։
Այս երևույթը կոչվում է բրուքսիզմ։ Սթրեսը դրա առաջացմանը նպաստող գործոններից մեկն է, բայց ոչ միակը։ Եթե ծնոտը հաճախ է ցավում, ատամների վրա վնասվածքներ են հայտնվել, կամ հարազատներն ասում են, որ գիշերը կրճտացնում եք ատամները, լավ կլինի այցելել ատամնաբույժի։ Նա կստուգի ատամների ու ծնոտի մկանների վիճակը և անհրաժեշտության դեպքում համապատասխան բուժում կառաջարկի։
3. Գլխացավերն ավելի հաճախ են կրկնվում
Սթրեսը լարվածության գլխացավի առաջացման տարածված պատճառներից մեկն է։
Երկարատև սթրեսի դեպքում հաճախ հանդիպող խնդիրներից մեկը լարվածության գլխացավն է։ Սովորաբար այն զգացվում է որպես գլխի երկու կողմերից ճնշող կամ սեղմող ցավ։ Երբեմն ցավը տարածվում է նաև պարանոցի հատվածում։ Սակայն պետք է հաշվի առնել, որ նույնիսկ միանման գլխացավերը կարող են տարբեր պատճառներ ունենալ։
Եթե շաբաթվա ընթացքում մի քանի անգամ գլխացավ եք ունենում, փորձեք գրանցել, թե երբ է այն սկսվում, որքան է տևում և ինչով էիք զբաղված դրանից առաջ։ Նման գրառումները կարող են օգնել բժշկին պարզել ցավի պատճառը։ Կարևոր է նաև չչարաշահել ցավազրկողները։ Որոշ դեղամիջոցների չափազանց հաճախակի օգտագործումն ինքնին կարող է գլխացավերի պատճառ դառնալ։ Եթե ստիպված եք պարբերաբար ցավազրկող ընդունել, անպայման քննարկեք դա բժշկի հետ։
4. Մարսողությունն ավելի զգայուն է դառնում
Անհանգստության պատճառով կարող են ուժեղանալ որովայնի փքվածությունը, տհաճ զգացողություններն ու աղիների աշխատանքի խանգարումները։
Հավանաբար նկատել եք, որ ուժեղ հուզմունքից երբեմն սիրտը խառնում է, որովայնում անհարմարություն է առաջանում, կամ հանկարծ զուգարան գնալու կարիք եք զգում։ Սա պատահական չէ։ Ուղեղն ու աղիները մշտապես ազդակներ են փոխանակում, և սթրեսը կարող է ազդել մարսողական համակարգի աշխատանքի վրա։ Արդյունքում մարդը կարող է ավելի սուր զգալ որովայնում տեղի ունեցող փոփոխությունները։ Երբեմն առաջանում են փքվածություն, կծկումներ, փորկապություն կամ լուծ։
Այս կապը հատկապես նկատելի է գրգռված աղու համախտանիշ ունեցող մարդկանց մոտ։ Սակայն եթե անհանգստանալիս որովայնը ցավում է, դա դեռ չի նշանակում, որ հենց այդ հիվանդությունն ունեք։ Եթե մարսողական խնդիրները պարբերաբար կրկնվում են, արժե դիմել բժշկի։ Պատմեք նրան, թե ինչպես եք սնվում, ինչ փոփոխություններ եք նկատել աղիների աշխատանքի մեջ և որ իրավիճակներում են գանգատներն ուժեղանում։
5. Փոխվում են ախորժակն ու սնվելու սովորությունները
Սթրեսի ժամանակ ոմանք գրեթե կորցնում են ախորժակը, իսկ մյուսները սկսում են սովորականից ավելի հաճախ ուտել։
Սթրեսին բոլոր մարդիկ միանման չեն արձագանքում։ Ուժեղ, բայց կարճատև հուզմունքի ժամանակ մարդը կարող է ընդհանրապես ուտելու ցանկություն չունենալ։ Իսկ երբ լարվածությունը երկար է շարունակվում, որոշ մարդկանց մոտ հակառակ պատկերն է նկատվում։ Նրանք սկսում են ավելի հաճախ ուտել, հատկապես՝ քաղցր կամ յուղոտ սնունդ։ Դրա վրա ազդում են և՛ օրգանիզմում տեղի ունեցող փոփոխությունները, և՛ ուտելու միջոցով հաճույք ստանալու ցանկությունը, և՛ առօրյա ռեժիմի խախտումները։
Կարևորն այստեղ ինքներդ ձեզ հերթական թխվածքաբլիթի համար մեղադրելը չէ, այլ հասկանալը, թե ինչու է նման իրավիճակը կրկնվում։ Օրինակ՝ եթե օրվա ընթացքում անընդհատ հետաձգում եք ճաշը, իսկ երեկոյան դժվարանում եք կանգ առնել և սովորականից շատ եք ուտում, փորձեք վերանայել օրվա ռեժիմը։ Միևնույն ժամանակ պետք չէ ախորժակի ցանկացած փոփոխություն կապել կորտիզոլի հետ։ Միայն ախորժակով հնարավոր չէ որոշել այդ հորմոնի մակարդակը, ինչպես նաև քաշի ավելացումը բացատրել մեկ պատճառաբանությամբ։
6. Դժվարանում եք կենտրոնանալ և հիշել մանրուքները
Սթրեսի պայմաններում նույնիսկ ծանոթ ու սովորական գործերը կարող են ավելի շատ ժամանակ և ուշադրություն պահանջել։
Երբ մտքերն անընդհատ պտտվում են անհանգստացնող խնդրի շուրջ, դժվար է ամբողջությամբ կենտրոնանալ ընթացիկ աշխատանքի վրա։ Ավելի բարդ է դառնում որոշում կայացնելը, միաժամանակ մի քանի հանձնարարություն մտապահելը կամ վերջերս ձեռք բերված պայմանավորվածությունը հիշելը։ Կենտրոնանալու դժվարությունը, մոռացկոտությունն ու անվճռականությունը նույնպես կարող են կապված լինել սթրեսի հետ։
Ընդ որում, շրջապատողները կարող են ոչինչ չնկատել։ Մարդը շարունակում է կատարել իր աշխատանքը, պարզապես ստիպված է լինում նույն տեքստը մի քանի անգամ կարդալ, հաճախակի ստուգել արածը կամ գրի առնել այն, ինչ նախկինում առանց դժվարության էր հիշում։ Եթե նման փոփոխություններ եք նկատում, փորձեք հասկանալ՝ երբ են դրանք առավել արտահայտված։ Օրինակ՝ հանգիստ միջավայրում ավելի հե՞շտ եք կենտրոնանում, և արդյոք լավ հանգստանալուց հետո վերադառնում է նախկին աշխատունակությունը։
7. Ավելի շուտ եք նյարդայնանում, իսկ անհանգստությունը երկար չի անցնում
Մշտական լարվածությունը կարող է ազդել ոչ միայն տրամադրության, այլև մարդկանց հետ շփվելու ձևի վրա։
Երբ մարդը երկար ժամանակ լարված է, նույնիսկ մանրուքները կարող են հունից հանել նրան։ Դժվար է դառնում համբերատար սպասելը, աղմուկին դիմանալը կամ ծրագրերի անսպասելի փոփոխություններին հարմարվելը։ Սովորական մի խնդրանք, որին նախկինում հանգիստ կարձագանքեիք, այժմ կարող է նյարդայնացնել։ Միաժամանակ ավելի հաճախ եք մտածում հնարավոր խնդիրների մասին, իսկ հանգստության զգացումը երկար չի պահպանվում։
Սթրեսն ու տագնապը սերտորեն կապված են, սակայն անհանգստությունը երբեմն շարունակվում է նույնիսկ այն բանից հետո, երբ դրա անմիջական պատճառը վերացել է։ Եթե գրեթե միշտ ինչ-որ բանի համար անհանգստանում եք, սկսում եք խուսափել առօրյա գործերից, կամ դա բացասաբար է անդրադառնում ձեր հարաբերությունների վրա, արժե դիմել մասնագետի։ Պետք չէ սպասել, մինչև վիճակն այնքան ծանրանա, որ այլևս չկարողանաք ինքնուրույն գլուխ հանել։
8. Դժվարանում եք հանգստանալ և քնել
Նույնիսկ ազատ երեկոն միշտ չէ, որ օգնում է լարված օրվանից հետո հանգստանալ։
Օրվա գործերն արդեն ավարտվել են, բայց մտքում շարունակում եք վերադառնալ նույն խնդիրներին։ Մտածում եք աշխատանքի, գումարի, առողջության կամ հարաբերությունների մասին։ Նման անհանգստությունները կարող են խանգարել քնելուն։ Ավելին՝ երբ սկսում եք մտահոգվել, որ չեք կարողանում քնել, և անընդհատ նայում եք ժամացույցին, իրավիճակը կարող է ավելի վատանալ։
Իհարկե, կարևոր է քնի համար բավարար ժամանակ նախատեսել, սակայն երբեմն միայն դա չի օգնում։ Եթե նույնիսկ հանգիստ պայմաններում երկար ժամանակ չեք կարողանում քնել, հաճախ եք արթնանում գիշերը, և խնդիրը շարունակ կրկնվում է, արժե դիմել բժշկի։ Հատկապես եթե քնի պակասը ցերեկն էլ է ազդում ձեր ինքնազգացողության վրա, իսկ քնի ռեժիմը կարգավորելու փորձերն արդյունք չեն տալիս։
9. Կարող է նվազել սեռական ցանկությունը
Երկարատև սթրեսը կարող է ազդել ինչպես կանանց, այնպես էլ տղամարդկանց սեռական ցանկության վրա։
Մշտական լարվածության պայմաններում երբեմն նվազում է սեռական հարաբերությունների նկատմամբ հետաքրքրությունը։ Պատճառներից կարող են լինել սթրեսը, տագնապը կամ ընկճված տրամադրությունը։ Սակայն դրանցից բացի, սեռական ցանկության վրա ազդում են նաև հոգնածությունը, զուգընկերոջ հետ հարաբերություններում առկա խնդիրները, ցավերը, հորմոնալ փոփոխություններն ու որոշ դեղամիջոցների կողմնակի ազդեցությունները։
Այդ պատճառով սեռական ցանկության նվազումը պետք չէ միանգամից համարել հարաբերությունների վատթարացման նշան։ Երբեմն պարզապես անհրաժեշտ է զուգընկերոջ հետ անկեղծ ու հանգիստ խոսել սեփական ինքնազգացողության մասին։ Եթե փոփոխությունը ձեզ անհանգստացնում է, խորհրդակցեք բժշկի հետ, հատկապես եթե միաժամանակ այլ գանգատներ էլ են առաջացել։ Իսկ եթե որևէ դեղամիջոց եք ընդունում, ինքնուրույն մի՛ դադարեցրեք այն և մի՛ փոխեք դեղաչափը։
10. Սիրտն ավելի արագ է բաբախում, իսկ ճնշումը կարող է բարձրանալ
Հուզմունքից առաջացած ճնշման ժամանակավոր բարձրացումն ու մշտապես բարձր ճնշումը նույն բանը չեն։
Սթրեսի ժամանակ օրգանիզմում արտազատվում են հորմոններ, որոնց ազդեցությամբ սրտի աշխատանքն արագանում է, իսկ արյունատար անոթների վիճակը փոխվում է։ Դրա հետևանքով արյան ճնշումը կարող է ժամանակավորապես բարձրանալ։ Երբ մարդը հանգստանում է, այն հաճախ վերադառնում է նախկին մակարդակին։ Սակայն սա պետք չէ շփոթել մշտապես բարձր ճնշման հետ, որը բժշկական հսկողություն և անհրաժեշտության դեպքում բուժում է պահանջում։
Երկարատև սթրեսի և հիպերտոնիայի կապն այնքան պարզ չէ, որքան միանգամյա հուզմունքի և ճնշման կարճատև բարձրացման դեպքում։ Այստեղ նշանակություն ունեն նաև այն սովորությունները, որոնք հաճախ փոխվում են կյանքի դժվարին շրջաններում։ Օրինակ՝ մարդն ավելի քիչ է շարժվում, սկսում է ավելի շատ ալկոհոլ օգտագործել կամ անկանոն սնվել։ Ուստի եթե չափելիս ճնշումը բարձր է, պետք չէ անմիջապես ենթադրել, թե ամեն ինչ նյարդերից է։ Նույն կերպ սթրեսը նվազեցնելը չի կարող փոխարինել բժշկի նշանակած բուժմանը։
Երբ է պետք վերանայել առօրյա ծանրաբեռնվածությունը
Սկզբի համար պարզապես փորձեք հետևել ձեր ինքնազգացողությանը։ Ո՞ր գանգատներն են պարբերաբար կրկնվում։ Ե՞րբ եք ձեզ ավելի վատ զգում։ Հանգստանալուց հետո հաջողվո՞ւմ է վերականգնել ուժերը։ Այս հարցերի պատասխանները կարող են օգնել հասկանալ, թե ինչն է ձեզ առավել շատ հյուծում։
Օգտակար կլինի նաև մտերիմների հետ խոսել ծանրաբեռնվածության մասին։ Փորձեք ժամանակ գտնել շարժվելու և կանոնավոր սնվելու համար։ Մտածեք՝ արդյոք հնարավոր չէ որոշ պարտականություններ կիսել ուրիշների հետ։ Եթե, չնայած այս ամենին, լարվածությունը չի թուլանում և արդեն խանգարում է աշխատելուն, մարդկանց հետ շփվելուն կամ առօրյա գործերին, արժե դիմել բժշկի կամ հոգեկան առողջության մասնագետի։
Միևնույն ժամանակ կարևոր է պարզել՝ արդյոք ֆիզիկական գանգատներն այլ պատճառներ չունեն։ Ամեն ինչ սթրեսին վերագրելը կարող է խանգարել ժամանակին նկատել առողջական իրական խնդիրը։
Երբ է անհրաժեշտ անհապաղ բժշկական օգնություն
Հատկապես զգոն պետք է լինել, եթե հանկարծ կրծքավանդակում ցավ կամ ճնշման զգացում է առաջանում։ Եթե դրան միանում են շնչահեղձությունը, սառը քրտինքը կամ դեպի ձեռք ու ծնոտ տարածվող ցավը, անհրաժեշտ է անհապաղ բժշկական օգնություն ստանալ։ Նույնքան լուրջ է հանկարծակի սկսվող, անսովոր ուժեղ գլխացավը։ Նման դեպքերում չի կարելի պարզապես սպասել՝ հույս ունենալով, թե հանգստանալուց հետո ամեն ինչ կանցնի։
Առօրյայում սեփական ինքնազգացողության նկատմամբ ուշադիր լինելն օգնում է ժամանակին նկատել, երբ ծանրաբեռնվածությունն արդեն չափազանց մեծ է դարձել։ Իսկ խնդիրը վաղ նկատելը հնարավորություն է տալիս անհրաժեշտ քայլեր ձեռնարկել, նախքան մշտական լարվածությունը կդառնա կյանքի անբաժան մասը։








