Կարո՞ղ է սերը ենթարկվել մաթեմատիկական օրենքներին։ Առաջին հայացքից այս միտքը կարող է ֆանտաստիկ թվալ։ Սակայն գիտնականներն արդեն տասնամյակներ շարունակ փորձում են մարդկային հարաբերությունները նկարագրել մաթեմատիկական մոդելների միջոցով՝ գրեթե այնպես, ինչպես կենսաբաններն են ուսումնասիրում պոպուլյացիաների աճը կամ բնության մեջ տարբեր տեսակների փոխազդեցությունը։
Ֆրանսիացի մաթեմատիկոս Լորան Պուժո-Մենժուեի նոր աշխատանքը կրկին ուշադրություն է հրավիրել գիտության այս անսովոր ուղղության վրա։ Նա աշխատում է Լիոնի Կլոդ Բեռնար համալսարանում և միջազգային թիմի հետ ուսումնասիրել է, թե ինչպես կարելի է հարաբերությունների զարգացման որոշ օրինաչափություններ ներկայացնել հավասարումների միջոցով։
Այնուամենայնիվ, հակառակ աղմկահարույց վերնագրերին, խոսքը սիրո այնպիսի բանաձևի մասին չէ, որը կարող է կանխատեսել կոնկրետ զույգի ապագան։
Կարճ պատասխան․ մաթեմատիկան չի կարող կանխատեսել կոնկրետ զույգի ճակատագիրը, սակայն կարող է ցույց տալ, թե ինչ գործոններ են հարաբերություններն ավելի կայուն դարձնում կամ, հակառակը, աստիճանաբար խախտում դրանց հավասարակշռությունը։
Սերը վաղուց է հետաքրքրում մաթեմատիկոսներին
Մարդկային հույզերը մաթեմատիկայի լեզվով նկարագրելու փորձերը նոր չեն։ Դեռ մի քանի տասնամյակ առաջ գիտնականները նկատել էին, որ երկու մարդկանց հարաբերությունները շատ առումներով նման են բարդ ու անընդհատ փոփոխվող համակարգի։
Զուգընկերներից մեկի յուրաքանչյուր գործողություն առաջացնում է մյուսի արձագանքը, իսկ սկզբում աննշան թվացող փոփոխությունները ժամանակի ընթացքում կարող են բոլորովին տարբեր հետևանքների հանգեցնել։
Նման ուսումնասիրությունների ժամանակ օգտագործվում են մեթոդներ, որոնք վաղուց կիրառվում են էկոլոգիայում, ֆիզիկայում և տնտեսագիտությունում։ Օրինակ՝ գիշատիչների և նրանց որսի փոխազդեցությունը նկարագրող Լոտկա–Վոլտերայի հայտնի մոդելները հիմք են դարձել նաև մարդկային հարաբերությունների որոշ մաթեմատիկական մոդելների համար։
Իհարկե, ոչ ոք ամուսիններին չի համեմատում գայլերի և նապաստակների հետ։ Գիտնականներին հետաքրքրում է ոչ թե այդ համեմատությունը, այլ բարդ համակարգերի փոխազդեցության ընդհանուր սկզբունքը։
Լորան Պուժո-Մենժուեի խոսքով՝ այս մոդելները նախատեսված չեն պարզելու համար, թե ում հետ է մարդուն վիճակված ապրել։ Դրանք օգնում են հասկանալ, թե ինչու են որոշ հարաբերություններ ժամանակի ընթացքում ամրանում, իսկ մյուսները՝ աստիճանաբար կորցնում հավասարակշռությունը։
Ի՞նչ են փորձում նկարագրել գիտնականները
Հետազոտողները հարաբերությունները դիտարկում են որպես անընդհատ փոփոխվող համակարգ, որի վրա միաժամանակ ազդում են բազմաթիվ գործոններ։
Դրանցից հիմնական երեքն են․
- զուգընկերների փոխադարձ ձգողականությունը,
- ժամանակի ընթացքում հույզերի ուժգնության բնական փոփոխությունը,
- յուրաքանչյուր զուգընկերոջ հուզական արձագանքը մյուսի վարքագծին։
Սակայն հարաբերությունների վրա ազդում են նաև առօրյա կյանքի հանգամանքները՝ աշխատանքը, ֆինանսական խնդիրները, երեխաների դաստիարակությունը, հիվանդությունները, երկարատև սթրեսը և բազմաթիվ այլ իրավիճակներ։
Այս ամենը ժամանակ առ ժամանակ փորձության է ենթարկում զույգի հարաբերությունները։
Հենց ներքին ապրումների և արտաքին հանգամանքների համադրությունից է մեծապես կախված, թե որքան կայուն կլինեն այդ հարաբերությունները։
Ինչո՞ւ վեճերի քանակը ամենակարևորը չէ
Ժամանակակից հետազոտությունների ամենահետաքրքիր եզրակացություններից մեկն այն է, որ հարաբերությունների ամրությունը որոշվում է ոչ այնքան վեճերի քանակով։
Ամերիկացի հոգեբան Ջոն Գոթմանը, որը տասնամյակներ շարունակ ուսումնասիրել է ընտանեկան հարաբերությունները, ցույց է տվել, որ ամուսինների վարքագիծը հնարավոր է վերլուծել նաև մաթեմատիկական մեթոդներով։
Ուսումնասիրելով զուգընկերների միջև հազարավոր զրույցներ՝ նա եկել է այն եզրակացության, որ կարևոր է ոչ այնքան վեճի փաստը, որքան այն, թե զույգն ինչպես է վարվում դրանից հետո։
Գլխավոր հարցն այն է, թե արդյոք մարդիկ կարողանում են վերականգնել միմյանց հանդեպ վստահությունն ու վերադառնալ հուզական հավասարակշռության։
Հետագայում հարաբերությունների մաթեմատիկական մոդելներն ավելի բարդացան։ Օրինակ՝ լեհ հետազոտողները հաշվարկներում ներառեցին նաև հուզական արձագանքի ուշացման գործոնը։
Մի մարդ կարող է վեճից հետո հանգստանալ ընդամենը մի քանի րոպեում, մինչդեռ մյուսին կարող է մի քանի օր պահանջվել կատարվածը վերապրելու համար։
Այս տարբերությունը զգալի ազդեցություն է ունենում հարաբերությունների հետագա ընթացքի վրա։
Ի՞նչ է «կրիտիկական շեմը»
Մաթեմատիկայում գոյություն ունի համակարգի կայուն վիճակ հասկացությունը։ Հարաբերությունների մասին խոսելիս գիտնականները կիրառում են նաև յուրատեսակ կրիտիկական շեմի գաղափարը։
Եթե փոխադարձ աջակցությունը, վստահությունն ու դրական հույզերը երկար ժամանակ մնում են որոշակի մակարդակից ցածր, հարաբերությունները սկսում են կորցնել կայունությունը, իսկ բաժանման վտանգը մեծանում է։
Սակայն դա չի նշանակում, որ հարաբերությունների ելքը նախապես որոշված է։
Ցանկացած համակարգ կարող է փոխել իր զարգացման ուղղությունը, եթե փոխվեն դրա վրա ազդող պայմանները։
Օրինակ՝ զուգընկերները կարող են սկսել ավելի ուշադիր լսել միմյանց, սովորել առանց վիրավորանքների լուծել տարաձայնությունները կամ նվազեցնել մշտական սթրեսի ազդեցությունը։
Հարաբերությունների ամրությունը որոշվում է ոչ թե վեճերի բացակայությամբ, այլ այն բանով, թե զույգն ինչպես է հաղթահարում դրանք։
Ոչ թե կախարդական բանաձև, այլ օգտակար մոդել
Լորան Պուժո-Մենժուեն իր միտքը բացատրում է պարզ համեմատությամբ։
Նրա խոսքով՝ կյանքն անընդհատ փորձության է ենթարկում հարաբերությունների ամրությունը։ Դա նման է «Երեք խոզուկների» հեքիաթին, որտեղ գայլը կրկին ու կրկին փորձում է քանդել տունը։
Այդ «գայլի» դերում կարող են հայտնվել առողջական խնդիրները, ֆինանսական դժվարությունները, աշխատանքային ծանրաբեռնվածությունը, հոգնածությունը կամ երեխաների խնամքի հետ կապված հոգսերը։
Մաթեմատիկական մոդելը չի կարող զույգին պաշտպանել այդ խնդիրներից։ Փոխարենը այն կարող է օգնել հասկանալ, թե որ գործոններն են հարաբերությունները դարձնում ավելի ամուր և դիմացկուն։
Ի՞նչ կարող է լինել ապագայում
Հետազոտողները կարծում են, որ ապագայում նման մաթեմատիկական մոդելները հնարավոր կլինի համատեղել արհեստական բանականության տեխնոլոգիաների հետ։
Տեսականորեն նման համակարգերը կարող են վաղ փուլում նկատել հարաբերությունների վատթարացման նշանները և հուշել, թե երբ պետք է զույգն ավելի լուրջ ուշադրություն դարձնի առաջացող խնդիրներին։
Սակայն առայժմ սա միայն գիտական հեռանկար է, ոչ թե արդեն գոյություն ունեցող և կիրառման պատրաստ տեխնոլոգիա։
Հետազոտության հեղինակները ևս մեկ անգամ ընդգծում են, որ ոչ մի մաթեմատիկական մոդել չի կարող կանխատեսել կոնկրետ զույգի ճակատագիրը։
Այն կարող է միայն ցույց տալ ընդհանուր օրինաչափություններ, որոնք նկատվում են մեծ թվով մարդկանց հարաբերություններն ուսումնասիրելիս։
Եվ, թերևս, այս հետազոտության գլխավոր եզրակացությունը բոլորովին էլ մաթեմատիկական չէ։
Ամուր հարաբերությունների հիմքում ոչ թե վեճերի բացակայությունն է, այլ դրանք միասին հաղթահարելու կարողությունը։
Հավասարումները կարող են ցույց տալ հարաբերությունների թույլ կողմերը, սակայն դրանք ամրացնելու աշխատանքը մարդիկ, միևնույն է, պետք է կատարեն իրենք։
Հաճախ տրվող հարցեր
Կարո՞ղ է մաթեմատիկան կանխատեսել զույգի բաժանումը
Ոչ։ Մաթեմատիկական մոդելները չեն կարող կանխատեսել կոնկրետ զույգի ճակատագիրը։ Դրանք միայն ցույց են տալիս այն ընդհանուր օրինաչափությունները, որոնք նկատվում են մեծ թվով հարաբերություններ ուսումնասիրելիս։
Ի՞նչն է հարաբերություններն ավելի կայուն դարձնում
Փոխադարձ աջակցությունը, վստահությունը, դրական հույզերը և կոնֆլիկտներից հետո հուզական հավասարակշռությունը վերականգնելու կարողությունը հարաբերությունների կայունության կարևոր գործոններից են։
Արդյո՞ք հաճախակի վեճերը նշանակում են, որ զույգը կբաժանվի
Ոչ պարտադիր։ Հետազոտությունների համաձայն՝ վճռորոշը ոչ այնքան վեճերի քանակն է, որքան այն, թե զուգընկերները կարողանո՞ւմ են արդյոք վեճից հետո վերականգնել վստահությունն ու կապը։
Ի՞նչ է հարաբերությունների «կրիտիկական շեմը»
Դա այն վիճակն է, երբ փոխադարձ աջակցությունը, վստահությունն ու դրական հույզերը երկար ժամանակ մնում են որոշակի մակարդակից ցածր, ինչի հետևանքով հարաբերությունները կորցնում են կայունությունը։
Գրանցվիր մեր 
