Ոչ միայն գիտություն․ ինչ էր Հոքինգը ասում մարդկության վերջի մասին

Սթիվեն Հոքինգը մարդկության ապագայի մասին խոսում էր ոչ թե որպես գիտաֆանտաստ գրող, այլ որպես գիտնական, որը շատ լավ հասկանում էր մի պարզ ճշմարտություն․ որքան զարգանում է քաղաքակրթությունը, այնքան մեծանում է նաև սեփական սխալների պատճառով ինքն իրեն վտանգի տակ դնելու հավանականությունը։

Կյանքի ընթացքում նա բազմիցս ասում էր, որ մարդկությունը պետք է մտածի «պահուստային տարբերակի» մասին՝ այնպիսի վայրի, որտեղ մի օր հնարավոր կլինի ապրել Երկրից դուրս։ Նրա համար դա պարզապես տիեզերք նվաճելու ռոմանտիկ երազանք չէր։ Հոքինգը դա դիտարկում էր որպես գոյատևման հարց։

Եթե ամբողջ մարդկությունը շարունակի կախված մնալ միայն մեկ մոլորակից, ապա ցանկացած համաշխարհային աղետ կարող է դառնալ ոչ թե հերթական ծանր ճգնաժամը, այլ քաղաքակրթության վերջը։

Հոքինգի ամենամռայլ նախազգուշացումը

Սթիվեն Հոքինգի վերջին զգուշացումները այսօր արդեն այնքան էլ գիտաֆանտաստիկ չեն հնչում։ Այն, ինչ տարիներ առաջ շատերին թվում էր չափազանցված կամ հեռավոր ապագայի մասին խոսակցություն, հիմա ավելի շատ նման է սթափ հաշվարկի։

Մարդկությունը իսկապես արագ մոտենում է այն վտանգներին, որոնց մասին ֆիզիկոսը խոսում էր դեռ կենդանության օրոք։

Դեռ 2017 թվականին Հոքինգը զգուշացնում էր, որ մարդկությունը պետք է մոտակա 100 տարվա ընթացքում դառնա բազմամոլորակային տեսակ և սկսի իրական քայլեր անել Երկրից դուրս ապրելու ուղղությամբ։ Հակառակ դեպքում, ըստ նրա, համաշխարհային աղետի ռիսկը ժամանակի ընթացքում կարող է դառնալ չափազանց բարձր, գրում է Spacedaily-ն։

Այն ժամանակ այս խոսքերը շատերին չափազանց մռայլ էին թվում։ Բայց հիմա Հոքինգի նշած վտանգները՝ արհեստական բանականությունից մինչև կլիմայական ճգնաժամ, արդեն շատ ավելի մոտ և իրական են ընկալվում։

Սակայն այստեղ կարևոր է մի բան հասկանալ․ Հոքինգը չէր ասում, թե ուղիղ 100 տարի անց Երկիրը անպայման կկործանվի։ Նրա միտքը ավելի խորն էր։ Նա զգուշացնում էր, որ որքան երկար մարդկությունը ապրի միայն մեկ մոլորակի վրա, այնքան մեծ կլինի հավանականությունը, որ մի օր որևէ մեծ աղետ կհարվածի հենց այդ միակ վայրին, որտեղից մենք ամբողջությամբ կախված ենք։

Արհեստական բանականություն․ վտանգ, որը Հոքինգը շատ լուրջ էր ընդունում

Հոքինգի համար ամենամեծ վտանգներից մեկը արհեստական բանականությունն էր։ Բայց նա այս թեմային մոտենում էր ոչ թե պարզունակ վախով, թե «ռոբոտները կչարանան» ու կսկսեն ոչնչացնել մարդկանց։

Նրա մտահոգությունը շատ ավելի լուրջ էր։

Հոքինգը վախենում էր այն սցենարից, երբ արհեստական բանականությունը կսկսի զարգանալ այնքան արագ, որ մարդն այլևս չի կարողանա վերահսկել այն։ Եթե ստեղծվի լիարժեք ինքնուրույն մտածող համակարգ, որը կկարողանա կատարելագործել ինքն իրեն, որոշումներ ընդունել և գործել մարդու վերահսկողությունից դուրս, մարդկությունը կարող է պարզապես չհասցնել համընթաց քայլել դրա հետ։

Դեռ 2014 թվականին Հոքինգը զգուշացնում էր, որ լիարժեք արհեստական բանականության ստեղծումը կարող է դառնալ մարդկության վերջը։ Ավելի ուշ նա այդ միտքը ձևակերպեց ավելի հստակ․ արհեստական բանականությունը կարող է լինել քաղաքակրթության ամենամեծ նվաճումը, բայց նաև՝ վերջինը, եթե մարդիկ չսովորեն վերահսկել դրա ռիսկերը։

Այսօր այս խոսքերը այլևս պարզապես տեսական քննարկում չեն։ Արհեստական բանականությունը արագորեն մտնում է կրթություն, տնտեսություն, բժշկություն, պատերազմական տեխնոլոգիաներ, տեղեկատվական դաշտ և նույնիսկ որոշումների ընդունման համակարգեր։

Խնդիրն այն չէ, որ տեխնոլոգիան ինքնին վտանգավոր է։ Խնդիրն այն է, որ դրա զարգացումը հաճախ ավելի արագ է ընթանում, քան վերահսկման մեխանիզմների ստեղծումը։

Արհեստական բանականությունը կարող է օգնել բուժել հիվանդություններ, արագացնել գիտական հայտնագործությունները, կանխատեսել կլիմայական ճգնաժամերը և հեշտացնել մարդու կյանքը։ Բայց նույն տեխնոլոգիան կարող է նաև ստեղծել ինքնավար զենքեր, կեղծ տեղեկատվության հսկայական հոսքեր, հասարակական կարծիքի մանիպուլյացիա և աննախադեպ իշխանություն՝ կենտրոնացած շատ փոքր խմբերի ձեռքում։

Հոքինգի զգուշացումը հենց սրա մասին էր․ վտանգը ոչ թե միայն տեխնոլոգիան է, այլ այն, թե ով է այն վերահսկում, ինչ նպատակով և որքան պատասխանատու։

Կլիմայական ճգնաժամը և Վեներայի օրինակը

Հոքինգը լուրջ վտանգ էր համարում նաև կլիմայական ճգնաժամը։ Նա զգուշացնում էր, որ եթե մարդկությունը շարունակի անտեսել ջերմոցային գազերի աճը, Երկիրը կարող է աստիճանաբար դառնալ ավելի ու ավելի դժվար բնակելի վայր։

Նրա ամենահայտնի համեմատություններից մեկը Վեներայի հետ էր։ Հոքինգը ասում էր, որ անվերահսկելի կլիմայական փոփոխությունները կարող են մի օր Երկիրը հասցնել ծայրահեղ վիճակի՝ դարձնելով այն անբարենպաստ կյանքի համար։

Իհարկե, գիտական տեսանկյունից Երկրի՝ մոտ ապագայում բառացիորեն Վեներայի նման մոլորակի վերածվելու սցենարը շատ ծայրահեղ է։ Բայց Հոքինգի խոսքի ուժը հենց պատկերավորության մեջ էր։ Նա փորձում էր ցույց տալ, որ մոլորակի կայունությունը անվերջ տրված բան չէ։

Երկիրը կարող է շատ երկար դիմանալ մարդու սխալներին, բայց դա չի նշանակում, որ այն անխոցելի է։

Այսօր այդ զգուշացումը հատկապես ծանր է հնչում։ 2024 թվականը դարձավ առաջին տարին, երբ գլոբալ միջին ջերմաստիճանը գերազանցեց նախարդյունաբերական շրջանի համեմատ 1.5°C շեմը։ Համաշխարհային օդերևութաբանական կազմակերպությունը հաստատեց, որ 2024-ը դիտարկումների պատմության ամենատաք տարին էր։

Սա դեռ չի նշանակում, որ մարդկությունը վերջնականապես հատել է կլիմայական անվտանգության բոլոր սահմանները։ Մեկ տարվա ցուցանիշը նույնը չէ, ինչ երկարաժամկետ միջին տաքացումը։ Բայց այդ թիվը ցույց է տալիս մի բան․ Հոքինգի խոսած վտանգները այլևս միայն ապագայի մասին չեն։ Դրանք արդեն մեր ներկայի մասն են։

Կարդացեք նաև՝ «Մարդկության պատմությունն ավարտվում է»: Արհեստական բանականություն: Յուվալ Հարարիի շոկային տեսությունը մեր ապագայի մասին

Ինչու էր Հոքինգը խոսում Երկրից դուրս ապագայի մասին

Հոքինգը նախազգուշացնում էր նաև միջուկային պատերազմի, համաճարակների, գենետիկորեն փոփոխված վիրուսների և աստերոիդների անկման վտանգների մասին։

Առանձին-առանձին այս սպառնալիքներից յուրաքանչյուրը կարող է թվալ քիչ հավանական։ Բայց Հոքինգը մտածում էր ավելի երկար ժամանակահատվածներով։ Նրա տրամաբանությունը պարզ էր․ եթե որևէ աղետի հավանականությունը նույնիսկ փոքր է, ժամանակի ընթացքում այդ ռիսկերը կուտակվում են։

Հենց այստեղ է նրա ասածի ամենակարևոր իմաստը։

Հոքինգը չէր պնդում, թե մարդիկ պետք է վաղը հավաքեն իրերն ու լքեն Երկիրը։ Նա ասում էր, որ վտանգավոր է ամբողջ քաղաքակրթության ապագան կապել միայն մեկ մոլորակի հետ։

Եթե մարդկությունը ցանկանում է ապրել հարյուրավոր, հազարավոր և գուցե միլիոնավոր տարիներ, ապա մի օր պետք է ունենա Երկրից դուրս ապրելու հնարավորություն։

Այդ պատճառով Հոքինգի համար տիեզերքի ուսումնասիրությունը պարզապես գիտական հետաքրքրասիրություն չէր։ Դա գոյատևման ռազմավարություն էր։ Մարսի, Լուսնի կամ այլ մոլորակների ուսումնասիրությունը նրա համար ոչ թե գեղեցիկ ֆանտազիա էր, այլ երկարաժամկետ ապահովագրություն։

Եթե մի օր Երկրի վրա տեղի ունենա համաշխարհային աղետ, մարդկությունը չպետք է վերանա միայն այն պատճառով, որ երբեք չի պատրաստել երկրորդ տարբերակ։

Ինչի վրա էր իրականում պնդում Հոքինգը

Հոքինգի խոսքերը հաճախ ներկայացվում են որպես մռայլ կանխատեսումներ։ Բայց իրականում դրանց մեջ կար նաև լավատեսություն։

Նա հավատում էր գիտությանը։ Հավատում էր մարդու մտքի ուժին։ Հավատում էր, որ մարդկությունը կարող է լուծել այնպիսի խնդիրներ, որոնք այսօր անհնար են թվում։

Բայց նա չէր հավատում անպատասխանատու լավատեսությանը։

Հոքինգի համար ամենավտանգավոր մտածողությունը սա էր․ «ինչ-որ կերպ ամեն ինչ լավ կլինի»։ Նա հակառակն էր ասում․ ամեն ինչ լավ կլինի միայն այն դեպքում, եթե մարդիկ սկսեն գիտակցել ռիսկերը, վերահսկել իրենց ստեղծած տեխնոլոգիաները և մտածել ոչ թե միայն այսօրվա, այլ նաև հաջորդ հարյուրամյակների մասին։

«Մարդկությունը չպետք է իր բոլոր ձվերը պահի մեկ զամբյուղում կամ մեկ մոլորակի վրա»։

Հոքինգի հայտնի այս միտքը հենց այդ գաղափարի ամփոփումն էր։

Դա գեղեցիկ արտահայտություն չէր։ Դա քաղաքակրթական բանաձև էր։

Հոքինգի նախազգուշացումները այսօր ավելի սուր են հնչում, քանի որ նրա նշած վտանգները զարգանում են միաժամանակ։ Արհեստական բանականությունը դառնում է ավելի հզոր, կլիման անցնում է պատմական սահմաններ, աշխարհաքաղաքական լարվածությունը չի վերանում, իսկ կենսատեխնոլոգիաները դառնում են ավելի հասանելի։

Եվ գուցե Հոքինգի ամենակարևոր ուղերձը հենց սա էր․ մարդկության վերջը անխուսափելի ճակատագիր չէ։

Բայց այն կարող է իրականություն դառնալ, եթե մենք շարունակենք ապրել այնպես, կարծես Երկիրը անսահման դիմացկուն է, տեխնոլոգիան միշտ ծառայում է միայն բարի նպատակների, իսկ ապագան ինքն իրեն կլուծի մեր փոխարեն։