Ինչի՞ համար են մարդկանց պետք հոնքերը. կենսաբանի բացատրությունն ու դրանց էվոլյուցիոն դերը

Երկար ժամանակ կարծում էին, թե հոնքերն ընդամենը պաշտպանում են աչքերը քրտինքից ու փոշուց: Սակայն, երբ գիտնականներն ավելի խորն ուսումնասիրեցին այս հարցը, պարզվեց, որ էվոլյուցիայի ընթացքում դրանք շատ ավելի կարևոր գործառույթներ են ձեռք բերել: Կենսաբան Սքոթ Թրևերսը Forbes-ում հրապարակված իր հոդվածում մանրամասնում է, թե ինչու է բնությունը մեզ հոնքեր տվել՝ բացահայտելով մեր հաղորդակցության թաքնված շերտերը:

Ե՞րբ փոխվեցին մարդկանց դեմքերը

Վաղ հոմինինները՝ օրինակ նեանդերթալցիները, ունեին խիստ արտահայտված, անընդհատ հոնքային աղեղ՝ աչքերի վերևում ձգվող հաստ ոսկրային կամար: Այդ կառույցն աչքերը պաշտպանում էր աղբից, քրտինքից ու վնասվածքներից:

Բայց ժամանակակից մարդկանց զարգացումն այլ ուղիով գնաց: 2019 թվականի մի հետազոտություն ցույց է տալիս, որ Homo sapiens-ի մոտ հոնքային աղեղը զգալիորեն փոքրացել է, իսկ դեմքի միջին հատվածը (քթի ու այտերի շրջանը) դեպի ներս է քաշվել:

Հատկանշական է, որ հոնքերի էվոլյուցիան դեմքի շատ ավելի գլոբալ վերակառուցման մասն էր: Այդ փոփոխություններից էին աչքի սպիտակուցների (սկլերա) սպիտակեցումը, ինչի շնորհիվ այլ պրիմատների համեմատ շատ ավելի հեշտ է դառնում հետևել դիմացինի հայացքին, ինչպես նաև կզակի ի հայտ գալը (զուտ մարդկային առանձնահատկություն) և շարժուն ու տեսանելի հոնքերի ձևավորումը: Այս անատոմիական փոփոխությունները պատահական չէին. դրանք վկայում են նյարդաբանական լուրջ զարգացման մասին, երբ դեմքի մկանները սերտորեն փոխկապակցվեցին ուղեղի հուզական կենտրոնների հետ:

Այս բոլոր գծերը միասին ստեղծում են մի կոորդինացված համակարգ՝ դեմք, որն արդեն հնարավոր է «կարդալ» ու մեկնաբանել:

Հոնքերը՝ որպես սոցիալական ազդակներ

Հոնքերի դերի մասին ամենահամոզիչ բացատրությունը տալիս է 2018 թվականի մի լայնածավալ հետազոտություն, որտեղ մարդու դեմքը դիտարկվում է որպես սոցիալական հաղորդակցության գործիք: Գիտնականները պնդում են, որ հոնքային աղեղների փոքրացումն արտացոլում է վաղ մարդկանց շփման ձևերի կարևորագույն անցումային փուլը:

Վաղ մարդակերպ կապիկների արտահայտված հոնքային աղեղները կարող էին գերիշխանության կամ ագրեսիայի անշարժ ազդանշան ծառայել: Մինչդեռ ժամանակակից մարդիկ, հակառակը, շատ ավելի կախված են դինամիկ ազդակներից, և այս հարցում հոնքերն ունեն կենտրոնական դեր.

• Արագ բարձրացումը խոսում է ճանաչելու կամ ողջունելու մասին:
• Տևական բարձրացումը վկայում է շոկի կամ զարմանքի մասին:
• Հոնքերը կիտելը ցույց է տալիս անհանգստություն կամ շփոթություն:
• Ասիմետրիկ բարձրացումը կասկածամտության և սկեպտիցիզմի նշան է:

Ընդ որում, ժամանակակից նյարդակենսաբանությունն ապացուցում է, որ հոնքերի շարժումը վերահսկող մկանները (հատկապես՝ corrugator supercilii) ուղղակի և ակնթարթային կապ ունեն գլխուղեղի նշաձև մարմնի (amygdala) հետ, որը պատասխանատու է հույզերի և վտանգի ընկալման համար: Սա նշանակում է, որ այդ շարժումները հաճախ ենթագիտակցական են և դժվար վերահսկելի՝ ապահովելով հաղորդակցության անկեղծությունը: Դրանք արագ, մեծ ջանքեր չպահանջող ազդանշաններ են, որոնք հիանալի կերպով փոխանցվում են հեռավորության վրա ու ցանկացած լուսավորության տակ: Քանի որ դրանք շատ դժվար է համոզիչ կերպով կեղծել, հոնքերի միմիկան անփոխարինելի գործիք է դառնում մարդկային խմբերի ներսում վստահություն պահպանելու համար:

Վերոնշյալ 2018-ի հետազոտությունն այս երևույթը բացատրում է համագործակցության և սոցիալական հանդուրժողականության խորացման էվոլյուցիոն միտումով.

«Որքան մարդկային համայնքները մեծանում և փոխկապակցվում էին, այնքան ավելի էր կարևորվում նուրբ հուզական վիճակներ փոխանցելու ունակությունը: Այն դեմքերը, որոնք կարողանում էին հույզեր արտահայտել, այլ ոչ թե միայն գերիշխանություն, ստանում էին էվոլյուցիոն լուրջ առավելություն»:

Կարդացեք նաև՝ Գիտնականները բացատրել են թե ինչի համար է և մարդու ինչին են պետք մատնահետքերը

Հոնքերը և դեմքերի ճանաչումը

Փոքր ու սերտ կապեր ունեցող համայնքներում գոյատևելն ուղիղ կապ ուներ այն բանի հետ, թե արդյոք մարդը հասկանում էր՝ ով է ընկերը, ով՝ օտարը, դաշնակիցը կամ մրցակիցը: Այդ իսկ պատճառով, դեմքեր ճանաչելը դարձավ սոցիալական կառույցի ամենակարևոր տարրերից մեկը:

2003 թվականին արված մի հետազոտության ժամանակ գիտնականները որոշեցին պարզել հոնքերի դերը մարդուն ճանաչելու գործընթացում ու ստացան բավականին անսպասելի արդյունք: Նրանք վերցրեցին հայտնի մարդկանց (օրինակ՝ Ռիչարդ Նիքսոնի, Վայնոնա Ռայդերի) լուսանկարները և թվային եղանակով հեռացրեցին կամ նրանց աչքերը, կամ հոնքերը: Այնուհետև մասնակիցներին խնդրեցին ճանաչել այդ դեմքերը:

Ինտուիցիան կարծես թե հուշում է, որ աչքերը հեռացնելու դեպքում մարդուն ճանաչելն ավելի դժվար կլիներ: Չէ՞ որ աչքերը սովորաբար համարվում են դեմքի ամենախոսուն մասը: Բայց արդյունքները ճիշտ հակառակն ապացուցեցին. հոնքերը հեռացնելուց հետո ճանաչման ճշգրտությունն ավելի շատ ընկավ, քան երբ հեռացրել էին աչքերը: Փաստորեն, արդյունքները ցույց տվեցին, որ հենց հոնքերն են դեմքի կառուցվածքային գլխավոր «խարիսխը»:

Այս ֆենոմենը հաստատվում է նաև ժամանակակից մարդաբանական վերլուծություններով, որոնք ընդգծում են մաշկի գույնի և հոնքերի միջև եղած վիզուալ կոնտրաստի կարևորությունը: Վաղ ժամանակներում, երբ ձայներ արձակելը կարող էր գրավել գիշատիչների կամ թշնամիների ուշադրությունը, հոնքերի ցայտունությունը թույլ էր տալիս ցեղակիցներին հեռվից անձայն կոորդինացնել իրենց գործողությունները: Հետաքրքիր է, որ այս էվոլյուցիոն առանձնահատկությունն այսօր իր արտացոլումն է գտել նաև տեխնոլոգիաների մեջ. դեմքի ճանաչման ժամանակակից ալգորիթմների մեծ մասը նախագծված է այնպես, որ որպես առաջնային ու ամենահուսալի կողմնորոշիչ ֆիքսում են հենց հոնքերի կամարը:

Կան նաև հիմնավոր ենթադրություններ, որ հոնքերն ուղղակիորեն ազդում են մարդու գրավչության վրա: Դա հաստատում են նաև դեմքի էսթետիկայի և սեռական դիմորֆիզմի վերաբերյալ արված ուսումնասիրությունները: Հոնքերի ձևի, դիրքի և հաստության ամենանուրբ տարբերություններն անգամ կարող են էապես փոխել այն, թե ինչպես են շրջապատի մարդիկ ընկալում ու գնահատում դեմքը: