Հղիների օրգանիզմում գիտությանն անհայտ բջիջներ են հայտնաբերվել. ինչի՞ համար են դրանք պատասխանատու

Ամերիկացի գիտնականները կազմել են արգանդի և ընկերքի (պլացենտայի) շփման գոտու հյուսվածքների՝ ցայսօր ամենամանրամասն քարտեզը և այնտեղ հայտնաբերել բջիջներ, որոնց մասին նախկինում ոչ մի հիշատակում չի եղել։ Դրանք առաջանում են բացառապես հղիության շրջանում, իսկ հետո՝ անհետանում։ Ըստ ամենայնի, հենց այս բջիջներն են որոշում՝ հղիությունը հարթ կանցնի, թե բարդություններով։ Փաստորեն, մինչև հիմա մենք խիստ թերագնահատել ենք, թե հղիությունն իրականում ինչ խորքային փոփոխությունների է ենթարկում կնոջ օրգանիզմը։

Չմոռանաք բաժանորդագրվել մեր Telegram ալիքին:

Ինչպե՞ս է ընկերքը կապվում արյունատար համակարգին

Հղիության հենց առաջին շաբաթներին կնոջ օրգանիզմում սկսվում է մի գործընթաց, որի մասին շատերը պատկերացում անգամ չունեն։ Ընկերքը՝ այն ժամանակավոր օրգանը, որը պտղին թթվածին ու սնունդ է մատակարարում, պետք է հուսալիորեն միանա մոր արյունատար համակարգին։ Դրա համար պտղի հատուկ բջիջները բառացիորեն ներխուժում են արգանդի պատի ու զարկերակների մեջ՝ վերակառուցելով անոթներն այնպես, որ արյունն անարգել հոսի դեպի ընկերք։

Սա շատ նման է այն պրոցեսին, երբ ծառի արմատները խրվում են հողի մեջ։ Եթե դրանք բավականաչափ խորը չգնան, ծառը կչորանա, իսկ եթե չափից շատ ու անվերահսկելի աճեն, էլի լուրջ խնդիրներ կառաջանան։ Նույնն էլ ընկերքի դեպքում է. եթե բջիջները թույլ են «ներթափանցում», դա կարող է հանգեցնել հղիների մոտ արյան ճնշման վտանգավոր բարձրացման (պրեէկլամպսիա), իսկ չափազանց խորը ներխուժումը մեկ այլ ծայրահեղություն է, որի դեպքում ծննդաբերությունից հետո ընկերքը չի կարողանում անջատվել արգանդի պատից։

Նախկինում ևս գիտնականները ստեղծել են նմանատիպ բջջային քարտեզներ, սակայն դրանք վերաբերում էին հղիության միայն առանձին փուլերին։ Այս նոր հետազոտությունն առաջինն է, որի շնորհիվ հնարավոր եղավ տեսնել ամբողջական պատկերը՝ վաղ ժամկետներից ընդհուպ մինչև ծննդաբերություն։

Ինչպե՞ս է կազմվել հղիության բջիջների ատլասը

Հետազոտությունը, որը լույս է տեսել 2026 թվականի ապրիլի 8-ին Nature ամսագրում, հսկայածավալ աշխատանք է պահանջել։ Գիտնականները վերլուծել են մոտ 200 000 առանձին բջիջ՝ օգտագործելով միաբջիջ գենոմային տեխնոլոգիաներ։ Ապա դրանք համեմատել են հյուսվածքներում՝ իրենց բնական դիրքերում գտնվող գրեթե մեկ միլիոն այլ բջիջների հետ։ Դրա համար կիրառվել է տարածական տրանսկրիպտոմիկայի մեթոդը, ինչը թույլ է տալիս ոչ միայն պարզել բջջի տեսակը, այլև տեսնել նրա ճշգրիտ տեղակայումը հյուսվածքում։

Արհեստական բանականության և մեքենայական ուսուցման միջոցով հետազոտողները կարողացել են գեների ակտիվության հիման վրա կանխատեսել, թե պտղի այս կամ այն բջիջը որքան խորը կներթափանցի արգանդի պատի մեջ։ Մանրամասնության այսպիսի մակարդակն օգնեց բացահայտել այն, ինչ նախկինում աննկատ էր մնացել։ Հենց տվյալների այս ծովում էլ գիտնականները գտան բջիջներ, որոնք նախկինում երբեք չէին դասակարգվել որպես առանձին տեսակ։

Ի՞նչ նոր բջիջներ են հայտնաբերվել

Նորահայտ բջջային ենթատեսակը ստացել է DSC4 (decidual stromal cell 4) անվանումը՝ դեցիդուալ ստրոմալ բջիջների չորրորդ տեսակ։ Դեցիդուալ բջիջներն արգանդի լորձաթաղանթի մայրական բջիջներն են, որոնք հատուկ վերակառուցվում են հղիությունը պահպանելու և զարգացնելու համար։ Թեև դրանք վաղուց են ուսումնասիրվում, այս կոնկրետ ենթատեսակը մինչ այժմ գիտությանն անհայտ էր։

Սովորական վիճակում այս բջիջներն արգանդում պարզապես գոյություն չունեն։ Դրանք ի հայտ են գալիս հանկարծակի՝ հղիության հենց սկզբում, երբ արգանդի լորձաթաղանթը նախապատրաստվում է սաղմն ընդունելուն։ Ինչպես նշում է հետազոտության համահեղինակ Չեն Վանգը, DSC4 բջիջները տեղակայվում են ամենաառաջնագծում՝ հենց այնտեղ, որտեղ ընկերքի բջիջները սկսում են իրենց թափանցումն արգանդի մեջ։

Այս բջիջների հիմնական դերը «արագության սահմանափակիչ» հանդիսանալն է։ Դրանք արձակում են ազդանշանային մոլեկուլներ, որոնք զսպում են ընկերքի բջիջներին՝ թույլ չտալով նրանց չափազանց արագ կամ չափազանց խորը ներթափանցել։ Փաստորեն, DSC4 բջիջները հսկում են մոր և պտղի շփման կրիտիկական սահմանը՝ իրենց սպիտակուցների միջոցով խստորեն վերահսկելով մյուս բջիջների վարքագիծը։

Կարդացեք նաև՝ 8 անհավանական փաստեր հղիության մասին, որոնց մասին չգիտեն նույնիսկ ապագա մայրիկները

Հղիության բարդությունների ուսումնասիրությունը

Հետազոտության առանցքային նպատակներից մեկն այն էր, որ հասկանան՝ կոնկրետ ո՞ր բջիջներն են «թերանում» իրենց աշխատանքում հղիության բարդությունների ժամանակ։ Այս հարցին պատասխանելու համար գիտնականներն իրենց ստացած բջջային քարտեզը համադրել են պրեէկլամպսիայի, վաղաժամ ծննդաբերությունների ու վիժումների վերաբերյալ լայնամասշտաբ գենետիկական տվյալների հետ (որոնք ներառում էին ավելի քան 10 000 պացիենտի տվյալներ)։

Նախկինում արված գենետիկական ուսումնասիրությունները պարզել էին, որ որոշակի գեներ կապված են բարդությունների ռիսկի հետ։ Սակայն հայտնի չէր, թե հստակ որ բջիջներում են այդ գեներն ակտիվանում։ Այժմ հետազոտողները կարողացան ճշգրտորեն մատնանշել ընկերքի և արգանդի այն բջիջները, որոնք ակտիվորեն կիրառում են այդ «ռիսկային» գեները, և հետևաբար՝ ամենախոցելին են։

Պրեէկլամպսիայի պարագայում պատկերը խիստ խոսուն էր. պարզվեց, որ վնասված բջիջների մեծ մասը ներգրավված է եղել մայրական զարկերակների վերակառուցման գործընթացում։ Դա հենց այն պրոցեսն է, որն ապահովում է ընկերքի բավարար արյան մատակարարումը։ Արդյունքները հուշում են, որ պրեէկլամպսիան առաջանում է այն ժամանակ, երբ մայրական և պտղային բջիջների միջև խզվում է նորմալ հաղորդակցությունն ու համակարգված աշխատանքը։

Սա լոկ տեսական կամ ակադեմիական հարց չէ։ Պրեէկլամպսիան հանդիպում է հղիությունների 5-8%-ի դեպքում և շարունակում է մնալ մայրական մահացության հիմնական պատճառներից մեկը։ Եթե հաջողվի հստակեցնել, թե կոնկրետ որ բջիջներն ու մոլեկուլային մեխանիզմներն են խափանվում, դա ճանապարհ կհարթի հիվանդության վաղ ախտորոշման և, հեռանկարում, դրա նպատակային բուժման համար։

Ի՞նչ կտա նոր ատլասն ապագա հետազոտություններին

Նորաստեղծ ատլասն ամբողջությամբ ընդգրկում է նորմալ հղիության ընթացքը՝ սկզբից մինչև ծննդաբերություն։ Դա կարելի է համարել բազային «առողջության քարտեզ», որի հետ այսուհետ հնարավոր կլինի համեմատել ցանկացած շեղում կամ խանգարում։ Գիտնականների հաջորդ քայլը լինելու է բարդացած հղիությունների դեպքում հյուսվածքների մանրակրկիտ ուսումնասիրությունը՝ բուժման նոր թիրախներ գտնելու նպատակով։

DSC4 բջիջների բացահայտումը ևս մեկ անգամ փաստում է, թե որքան քիչ բան գիտենք մենք կնոջ օրգանիզմում հղիության ընթացքում տեղի ունեցող գործընթացների մասին։ Տասնամյակներ շարունակ գիտնականներն ուսումնասիրել են արգանդն ու ընկերքը, բայց բջիջների մի ամբողջ տեսակ վրիպել էր նրանց աչքից։ Հետազոտության ղեկավարներից Ցզինցզին Լին այս հայտնագործությունն անվանել է «ցնցող», և սա ամենևին էլ չափազանցություն չէ. խոսքը մի բջջի մասին է, որը կանգնած է երկու առանձին օրգանիզմների հատման կետում և, մեծ հաշվով, կանխորոշում է հղիության բարեհաջող ելքը։

Իհարկե, սա դեռ միայն սկիզբն է։ Ճիշտ է, DSC4-ի դերն արդեն նկարագրված է բջջային ու մոլեկուլային մակարդակներում, սակայն մինչև դրա լիարժեք կլինիկական կիրառումը դեռ որոշակի ժամանակ կպահանջվի։ Այնուամենայնիվ, այն փաստը, որ 2026 թվականին դեռ հնարավոր է մարդու մարմնում գտնել սկզբունքորեն նոր տեսակի բջիջներ, ապացուցում է, որ վերլուծության ժամանակակից տեխնոլոգիաները շարունակում են հեղաշրջել անգամ վաղուց և հանգամանորեն ուսումնասիրված հյուսվածքների մասին մեր պատկերացումները։

Վերլուծական եզրահանգում. Երկու կյանքերի դիվանագիտությունը

Բժշկագիտության այս նորագույն բացահայտումը թույլ է տալիս հղիության պրոցեսին նայել բոլորովին նոր, գրեթե փիլիսոփայական դիտանկյունից։ Պատմականորեն և մշակութայնորեն մոր և մանկան կապը միշտ ընկալվել է որպես սուրբ, պասիվ և ինքնաբերաբար տեղի ունեցող գործընթաց։ Սակայն DSC4 բջիջների գոյությունն ապացուցում է, որ այդ կապն իրականում խիստ հաշվարկված և նրբորեն վերահսկվող կենսաբանական «դիվանագիտություն» է։ Կնոջ մարմինը հղիության ընթացքում պարզապես պասիվ «ինկուբատոր» չէ. այն ակտիվորեն ստեղծում է ժամանակավոր, պաշտպանական նոր համակարգեր՝ վերահսկելու համար երկու գենետիկորեն տարբեր էակների անվտանգ գոյակցությունը։ Սա ցույց է տալիս կանացի օրգանիզմի էվոլյուցիոն աներևակայելի իմաստնությունը. թույլ տալ նոր կյանքին աճել ու սնվել, բայց միևնույն ժամանակ դնել հստակ «սահմանապահներ», որպեսզի այդ նոր կյանքը պատահաբար չվտանգի մոր գոյությունը։ Այս բացահայտումը ոչ միայն կարող է փրկել միլիոնավոր կանանց կյանքեր, այլև նոր հեռանկարներ է բացում ընդհանրապես իմունոլոգիայի ոլորտում՝ օգնելով հասկանալ, թե մարդկային մարմինն ինչպես է կարողանում ընդունել և չվանել «օտար» գեներ ունեցող բջիջներին։