1960-ականներին նյարդահոգեբաններ Ռոջեր Սփերին և Մայքլ Գազանիգան փորձում էին պարզել, թե ինչպես են աշխատում ուղեղի երկու կիսագնդերը, ինչ գործառույթներ ունի ձախ կիսագունդը և ինչով է այն տարբերվում աջից։ Նրանք ուսումնասիրում էին հիվանդների, որոնց գլխուղեղի երկու կիսագնդերը կապող նյարդաթելերի խուրձը՝ բրտամարմինը, վիրահատական ճանապարհով հատել էին։ Նման վիրահատություն կատարում էին էպիլեպսիայի ծանր դեպքերում, երբ դեղորայքն այլևս չէր օգնում։
Որտեղի՞ց է առաջացել այս միֆը
1960-ականներին նյարդահոգեբաններ Ռոջեր Սփերին և Մայքլ Գազանիգան ուսումնասիրում էին հիվանդների, որոնց գլխուղեղի երկու կիսագնդերը կապող նյարդաթելերի խուրձը՝ բրտամարմինը, վիրահատական ճանապարհով հատել էին։ Նման վիրահատություն կատարում էին էպիլեպսիայի ծանր դեպքերում, երբ դեղորայքն այլևս չէր օգնում։ Հենց այս փորձերն էլ հետագայում տարածեցին այն պատկերացումը, թե ձախ կիսագունդը պատասխանատու է տրամաբանության, իսկ աջը՝ ստեղծագործական մտածողության համար։
«Բաժանված ուղեղի» փորձերը
Վիրահատությունից հետո ուղեղի կիսագնդերն այլևս չէին կարողանում անմիջականորեն տեղեկություններ փոխանակել բրտամարմնի միջոցով։ Գիտնականներն օգտվեցին մի կարևոր առանձնահատկությունից. տեսադաշտի աջ կեսից ստացվող տեղեկությունը հասնում է ուղեղի ձախ կիսագունդ, իսկ ձախ կեսից՝ աջ կիսագունդ։
Սփերին և Գազանիգան հիվանդներին տարբեր առարկաներ էին ցույց տալիս՝ հետևելով նրանց արձագանքին։
Երբ առարկան հայտնվում էր տեսադաշտի աջ կեսում, տեղեկությունը փոխանցվում էր ձախ կիսագնդին, որտեղ մարդկանց մեծ մասի մոտ գտնվում են խոսքի կենտրոնները։ Հիվանդը կարողանում էր առանց դժվարության ասել, թե ինչ է տեսնում։
Բայց երբ նույն առարկան ցույց էին տալիս տեսադաշտի ձախ կեսում, ամեն ինչ փոխվում էր։ Տեղեկությունը հասնում էր աջ կիսագնդին, որը տվյալ հիվանդների մոտ չէր կարողանում ապահովել խոսքային պատասխանը։ Մարդը չէր կարողանում անվանել տեսած առարկան, սակայն կարողանում էր այն ճանաչել շոշափելով՝ ձախ ձեռքով։ Բանն այն է, որ ձախ ձեռքի շարժումները վերահսկում է ուղեղի աջ կիսագունդը։
Ի՞նչ պարզվեց։ Խոսքը հիմնականում կապված է ձախ կիսագնդի հետ, մինչդեռ տարածական ընկալման որոշ առաջադրանքներ ավելի լավ է կատարում աջ կիսագունդը։
Իր հետազոտությունների համար Ռոջեր Սփերին 1981 թվականին արժանացավ ֆիզիոլոգիայի և բժշկության Նոբելյան մրցանակի։
Ինչպե՞ս գիտական բացահայտումը վերածվեց միֆի
Փորձերի արդյունքներից պարզ էր դառնում, որ ուղեղի երկու կիսագնդերն ունեն որոշակի մասնագիտացում։ Այլ կերպ ասած՝ կան գործառույթներ, որոնց կատարման մեջ մի կիսագնդի դերն ավելի մեծ է, քան մյուսինը։
Սակայն ժամանակի ընթացքում այս գիտական փաստը չափազանց պարզեցվեց։ Գիտահանրամատչելի գրականության մեջ սկսեցին պնդել, թե ձախ կիսագունդը պատասխանատու է տրամաբանության, իսկ աջը՝ ստեղծագործական մտածողության համար։
Այս պատկերացումն այնքան տարածվեց, որ մարդիկ նույնիսկ սկսեցին իրենց բաժանել երկու խմբի՝ «ձախ կիսագնդով մտածողների» և «աջ կիսագնդով մտածողների»։
Մինչդեռ «բաժանված ուղեղի» առաջին հետազոտողներից մեկը՝ Ջերրի Լևին, դեռ այն ժամանակ ընդգծում էր, որ ցանկացած գործառույթ կատարելիս ուղեղի երկու կիսագնդերն աշխատում են միասին։ Պարզապես այս կարևոր հանգամանքը հետագայում գրեթե մոռացվեց, իսկ պարզեցված բացատրությունը դարձավ շատ ավելի հայտնի։
Տրամաբանությունն ու ստեղծագործական մտածողությունը մեկ կիսագնդի մենաշնորհը չեն։ Դրանցում ներգրավված են ուղեղի երկու կիսագնդերն էլ։
Ի՞նչ են պարզել ժամանակակից հետազոտությունները
2013 թվականին Յուտայի համալսարանի գիտնականները ուսումնասիրեցին 7–29 տարեկան ավելի քան հազար մարդու ուղեղի ֆունկցիոնալ մագնիսառեզոնանսային տոմոգրաֆիայի (ֆՄՌՏ) տվյալները։
Այս հետազոտական մեթոդի օգնությամբ հնարավոր է հետևել ուղեղի տարբեր հատվածներում արյան հոսքի փոփոխություններին և պատկերացում կազմել դրանց ակտիվության մասին։ Ստացված տվյալները հաճախ ներկայացվում են գունավոր պատկերներով, որոնցում երևում է, թե ուղեղի որ հատվածներում են փոփոխություններ տեղի ունեցել։
Գիտնականները ցանկանում էին պարզել՝ արդյոք կան մարդիկ, որոնց ուղեղի կիսագնդերից մեկը մշտապես ավելի ակտիվ է մյուսից։ Դրա համար նրանք վերլուծեցին հանգստի վիճակում ուղեղի տարբեր հատվածների միջև գոյություն ունեցող կապերը։
Արդյունքները չհաստատեցին տարածված պատկերացումը։
Պարզվեց, որ որոշ կապեր ավելի ուժեղ են արտահայտված ձախ կիսագնդում, մյուսները՝ աջում։ Սակայն նույն մարդու ուղեղում այդ տարբերությունները չէին նշանակում, որ կիսագնդերից մեկը ընդհանուր առմամբ գերակշռում է մյուսին։
Այսինքն՝ հետազոտությունը չհաստատեց մարդկանց «ձախ կիսագնդով» և «աջ կիսագնդով» մտածողների բաժանելու գիտական հիմքը։
MEDIAMAG • ԿԱՐԴԱՑԵՔ ՆԱԵՎ
Ինչպե՞ս է մեր ուղեղը պահպանում հիշողությունները, և ինչո՞ւ է պատմելու ձևը կարևոր
Մեկ այլ գիտական հետազոտություն բացահայտել է, թե պատմելու տարբեր եղանակներն ինչպես են ներգործում ուղեղի աշխատանքի վրա։
Լեզու և խոսք
Ուղեղի կիսագնդերի աշխատանքի տարբերությունները հատկապես լավ են ուսումնասիրված խոսքի և լեզվի դեպքում։
Հայտնի է, որ աջլիկների մեծ մասի մոտ խոսքի կենտրոնները գտնվում են ձախ կիսագնդում։ Սակայն դա չի նշանակում, թե աջ կիսագունդն ընդհանրապես չի մասնակցում լեզվական տեղեկության մշակմանը։
2020 թվականին անցկացված հետազոտությունը ցույց տվեց, որ 4–6 տարեկան երեխաների մոտ լեզվական առաջադրանքներ կատարելիս ակտիվանում են երկու կիսագնդերն էլ։
Տարիքի հետ աջ կիսագնդի մասնակցությունը սովորաբար նվազում է, բայց որոշ մարդկանց մոտ այն պահպանվում է նաև հասուն տարիքում։
Սա ևս մեկ անգամ ցույց է տալիս, որ նույնիսկ այն գործառույթները, որոնք հիմնականում կապված են մեկ կիսագնդի հետ, պարտադիր չէ, որ իրականացվեն միայն դրա օգնությամբ։
Ձախ կիսագունդը և «մեկնաբանը»
Հետագայում Մայքլ Գազանիգան նկարագրեց ուղեղի աշխատանքի մի հետաքրքիր առանձնահատկություն, որն անվանեց «մեկնաբան»։
Խոսքը ձախ կիսագնդի հետ կապված այն մեխանիզմի մասին է, որի շնորհիվ ուղեղը փորձում է իրար կապել տարբեր տեղեկություններն ու դրանցից ամբողջական, տրամաբանական պատմություն կազմել։
Այլ կերպ ասած՝ մեր ուղեղը պարզապես չի ընդունում տեղեկությունը։ Այն նաև փորձում է բացատրել տեղի ունեցողը, գտնել պատճառահետևանքային կապեր և իմաստավորել մեր փորձառությունը։
Իսկ ստեղծագործական մտածողությունն ընդհանրապես հնարավոր չէ վերագրել միայն մեկ կիսագնդի։ Երբ մարդը նոր գաղափար է հղանում, ստեղծագործում կամ անսովոր լուծում գտնում, աշխատում են ուղեղի տարբեր հատվածներ։ Դրանցից մի մասը գտնվում է ձախ, մյուս մասը՝ աջ կիսագնդում։
Ուստի ստեղծագործական մտածողությունը ոչ թե մեկ կիսագնդի առանձնահատկությունն է, այլ ուղեղի տարբեր հատվածների համատեղ աշխատանքի արդյունքը։
Ուղեղը երկու առանձին համակարգ չէ
Մարդու ուղեղը կազմված է միլիարդավոր նեյրոններից, որոնք միմյանց հետ կապված են բարդ ցանցով։
Երկու կիսագնդերն անընդհատ տեղեկություններ են փոխանակում բրտամարմնի միջոցով։ Դրանք չեն աշխատում իրարից անկախ, այլ համագործակցում են նույնիսկ ամենասովորական գործողությունները կատարելիս։
Օրինակ՝ երբ մաթեմատիկական խնդիր եք լուծում, դա չի նշանակում, թե այդ պահին աշխատում է միայն Ձեր ուղեղի ձախ կիսագունդը։ Իրականում խնդրի լուծմանը մասնակցում են երկու կիսագնդերի տարբեր հատվածներ։
Նույնը վերաբերում է ստեղծագործական աշխատանքին։ Նկարելիս, երաժշտություն հորինելիս կամ նոր գաղափարներ մտածելիս չի ակտիվանում միայն աջ կիսագունդը։
2024 թվականին Journal of Neuroscience գիտական ամսագրում հրապարակված հետազոտությունը նույնպես ցույց տվեց, որ լեզվական առաջադրանքներին մասնակցում են ուղեղի երկու կիսագնդերը։
Դա նկատվել է նույնիսկ այն մարդկանց մոտ, որոնց լեզվական գործառույթները սովորականից այլ կերպ են բաշխված։ Օրինակ՝ որոշ ձախլիկների մոտ խոսքի հիմնական կենտրոնները գտնվում են ոչ թե ձախ, այլ աջ կիսագնդում։ Բայց նույնիսկ նրանց դեպքում լեզվական առաջադրանքների կատարմանը մասնակցում են երկու կիսագնդերի տարբեր հատվածներ։
Այս ամենից կարելի է մեկ կարևոր եզրակացություն անել․ մարդկանց «ձախ կիսագնդով մտածողների» և «աջ կիսագնդով մտածողների» բաժանելը գիտականորեն հիմնավորված չէ։
Այո՛, ուղեղի կիսագնդերն իսկապես որոշակիորեն մասնագիտացած են տարբեր գործառույթների կատարման մեջ։ Բայց դա չի նշանակում, թե դրանցից մեկն ամբողջությամբ պատասխանատու է տրամաբանության, իսկ մյուսը՝ ստեղծագործական մտածողության համար։
Գիտնականները չեն գտել ապացույցներ, որ գոյություն ունեն մարդիկ, որոնց ուղեղի մեկ կիսագունդը մշտապես գերակշռում է մյուսին բոլոր գործառույթներում։
ԳԼԽԱՎՈՐ ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ
Մեր ուղեղը միասնական համակարգ է։ Անկախ նրանից՝ մաթեմատիկական խնդիր ենք լուծում, նկարում ենք, թե նոր գաղափար հղանում, այդ ամենին մասնակցում են ուղեղի տարբեր հատվածներ։ Իսկ դրանք աշխատում են ոչ թե առանձին, այլ միասին։
Գրանցվիր մեր 
