Խուտուտը թվում է շատ սովորական բան։ Մեկը դիպչում է կողերիդ կամ ոտնաթաթերիդ, դու սկսում ես ծիծաղել, երբեմն նույնիսկ չես կարողանում կանգ առնել։ Բայց որքան էլ տարօրինակ հնչի, խուտուտը միայն ծիծաղի մասին չէ։ Այն կապված է ուղեղի աշխատանքի, մարմնի պաշտպանական ռեֆլեքսների, վերահսկողության զգացողության և նույնիսկ անձնական սահմանների հետ։
Գիտնականները վաղուց են փորձում հասկանալ՝ ինչու է նույն հպումը մի դեպքում զվարճալի, իսկ մյուս դեպքում՝ տհաճ, անհարմար կամ նույնիսկ տանջող։ Տարբեր փորձեր են արվել, մարդիկ ու կենդանիներ են ուսումնասիրվել, բայց խուտուտի երևույթը մինչև վերջ բացատրված չէ։ Մի բան, սակայն, պարզ է. այն, ինչ դրսից անմեղ ծիծաղ է թվում, ներսում կարող է լինել բավական բարդ նյարդաբանական գործընթաց։
Կարճ բացատրություն՝ հոդվածը սկսելուց առաջ
Խուտուտը հետաքրքիր է հենց այն պատճառով, որ այստեղ միաժամանակ աշխատում են մի քանի համակարգեր՝ մաշկի նյարդային վերջավորությունները, ուղեղի կանխատեսման մեխանիզմները, վախի ու հաճույքի սահմանը, ինչպես նաև սոցիալական համաձայնության զգացումը։ Այսինքն՝ խուտուտը ոչ միայն մարմնի, այլև հարաբերությունների թեմա է։
Տերմինների նրբությունը. խուտուտը մեկ տեսակի չի լինում
Գիտական գրականության մեջ խուտուտը սովորաբար բաժանում են երկու տեսակի։ Առաջինը թեթև, սահող զգացողությունն է, երբ կարծես ինչ-որ մանր բան է շարժվում մաշկի վրայով։ Այն սովորաբար ծիծաղ չի առաջացնում։ Ավելի շատ նման է քորի, զգուշացման կամ այն զգացողությանը, երբ ուզում ես արագ ստուգել՝ ինչ դիպավ մարմնիդ։
Երկրորդ տեսակը արդեն այն ուժեղ խուտուտն է, որը լինում է կողերի, թևատակերի, պարանոցի կամ ոտնաթաթերի հատվածում։ Հենց դա էլ հաճախ առաջացնում է անկառավարելի ծիծաղ։ Բայց այստեղ էլ կարևոր նրբություն կա. այդ ծիծաղը միշտ չէ, որ հաճույքի նշան է։
Այս տարբերությունը կարևոր է, որովհետև խուտուտը միշտ նույն երևույթը չէ։ Թեթև խուտուտը կարող է պաշտպանական նշանակություն ունենալ. մարմինը կարծես ազդանշան է տալիս՝ «ուշադիր եղիր, ինչ-որ բան դիպավ մաշկիդ»։ Իսկ ուժեղ խուտուտը ավելի շատ կապված է շփման, խաղի, մտերմության, երբեմն էլ իշխանության ցուցադրման հետ։
Գիտական լեզվում երբեմն առանձնացնում են խուտուտ տվողին և խուտուտի ենթարկվողին։ Բայց առօրյա կյանքում այս ամբողջ թեման հաճախ ավելի երկիմաստ է հնչում, քան լաբորատոր զեկույցներում։ Եվ դա պատահական չէ։ Խուտուտը գտնվում է շատ բարակ սահմանագծի վրա՝ խաղի, մտերմության, ամաչելու, վերահսկողությունը կորցնելու և երբեմն նույնիսկ ագրեսիայի միջև։
Ծիծաղի և տանջանքի սահմանը
Պետք է հիշել մի կարևոր բան. խուտուտը միշտ չէ, որ անվնաս է։ Մարդը կարող է ծիծաղել, բայց դա դեռ չի նշանակում, որ նա հաճույք է ստանում։ Երբեմն ծիծաղը պարզապես մարմնի ավտոմատ արձագանքն է՝ լարվածության, խուճապի կամ պաշտպանվելու անհնարինության ֆոնին։
Պատմության մեջ կան հիշատակումներ, որ խուտուտը երբեմն օգտագործվել է ոչ թե զվարճանալու, այլ պատժելու և տանջելու համար։ Հին Չինաստանի ու Ճապոնիայի մասին պատմություններում, իսկ ավելի ուշ նաև նացիստական ճամբարների վերաբերյալ վկայություններում, նշվում են դեպքեր, երբ մարդկանց խուտուտ են տվել փետուրներով, կոշտ խոզանակներով կամ նույնիսկ կենդանիների օգնությամբ։ Միջնադարյան եվրոպական պատմություններում հիշատակվում է նաև այծի մեթոդը. զոհի ոտնաթաթերը թրջում էին աղաջրով, իսկ այծը լիզում էր դրանք իր կոշտ լեզվով։
Այս պատմություններից ոչ բոլորն են նույնքան հստակ փաստագրված, բայց հիմնական միտքը պարզ է. երկարատև և պարտադրված խուտուտը կարող է դառնալ ոչ թե զվարճանք, այլ իրական տանջանք։ Նյարդային վերջավորությունները գերբեռնվում են, շնչառությունը խախտվում է, մկանները լարվում են, իսկ մարդը կորցնում է իրավիճակը վերահսկելու զգացումը։
Այդ պահին ծիծաղը արդեն ուրախության նշան չէ։ Այն ավելի շատ հիշեցնում է մարմնի խուճապային արձագանք։ Մարդը կարող է ծիծաղել, բայց իրականում այդ պահին նա պարզապես չի կարողանում դուրս գալ իր մարմնի ավտոմատ ռեակցիայից։
Ինչու չենք կարող ինքներս մեզ խուտուտ տալ
Խուտուտի ամենատարօրինակ հարցերից մեկը սա է. ինչու ուրիշի հպումից մենք կարող ենք ծիծաղից կուչ գալ, իսկ երբ փորձում ենք ինքներս մեզ խուտուտ տալ, գրեթե ոչինչ չի ստացվում։
Պատասխանը ուղեղի կանխատեսման համակարգի մեջ է։ Երբ դուք ինքներդ եք փորձում ձեզ խուտուտ տալ, ուղեղը նախապես գիտի, թե ինչ եք պատրաստվում անել։ Այն արդեն «հաշվել» է շարժումը՝ որտեղ է դիպչելու ձեռքը, ինչ ուժով, ինչ ուղղությամբ և ինչ զգացողություն պետք է առաջանա։
Այդ կանխատեսման շնորհիվ զգացողությունը թուլանում է։ Ուղեղը հասկանում է, որ այս հպումը արտաքին վտանգ չէ, այլ ձեր սեփական գործողության հետևանք։ Դրա համար էլ այն չի արձագանքում նույն ուժգնությամբ, ինչպես ուրիշի անսպասելի հպման դեպքում։
Այստեղ կարևոր դեր ունի ուղեղիկը՝ ուղեղի այն հատվածը, որը մասնակցում է շարժումների վերահսկմանն ու զգացողությունների կանխատեսմանը։ Պարզ ասած՝ ուղեղը նախապես գիտի ձեր հաջորդ քայլը և խլացնում է ազդանշանը։ Այս երևույթի վերաբերյալ հայտնի հետազոտություններից մեկը հրապարակվել է Nature Neuroscience-ում։
Իսկ ուրիշի հպումը այլ է։ Այն ամբողջությամբ կանխատեսելի չէ։ Դուք չգիտեք՝ երբ, որտեղ և ինչ ուժով է լինելու հաջորդ դիպչումը։ Հենց այդ անկանխատեսելիությունն էլ խուտուտը դարձնում է այդքան ուժեղ։
Մի փոքր բացառություն երբեմն կարող է լինել քիմքը՝ բերանի խոռոչի վերին հատվածը։ Որոշ մարդկանց մոտ այն կարող է արձագանքել նույնիսկ սեփական հպմանը։ Բայց դա էլ սովորաբար նույն ուժգնությունը չունի, ինչ ուրիշի կողմից առաջացրած խուտուտը։
5 բան, որ գրեթե ոչ ոք չի կարող անել իր մարմնով
Այս նյութում նույնպես կա հետաքրքիր հատված այն մասին, թե ինչու մարդը չի կարող ինքն իրեն խուտուտ տալ։ Լավ շարունակություն է, եթե ուզում եք մարմնի ու ուղեղի տարօրինակ հնարավորությունների մասին կարդալ ավելի թեթև ձևաչափով։
Փրկության փոքր հնարք
Եթե ձեզ փորձում են խուտուտ տալ ձեր կամքին հակառակ, կա մի պարզ հնարք. փորձեք ձեր ձեռքը դնել խուտուտ տվողի ձեռքի վրա։ Այդ պահին ուղեղը սկսում է շարժումը մասամբ ընկալել որպես ձեր մասնակցությամբ կատարվող գործողություն։
Արդյունքում հպումը դառնում է ավելի կանխատեսելի, իսկ խուտուտի զգացողությունը կարող է թուլանալ կամ նույնիսկ անհետանալ։ Սա նույն տրամաբանությունն է, ինչ ինքն իրեն խուտուտ տալու դեպքում. որքան կանխատեսելի է հպումը, այնքան թույլ է արձագանքը։
Իհարկե, սա կախարդական պաշտպանություն չէ։ Եթե մարդը ուժեղ է սեղմում, կոպիտ է շարժվում կամ շարունակում է ձեզ անհարմար վիճակում պահել, խուտուտի փոխարեն կարող է պարզապես ցավ առաջանալ։
Բայց այս հնարքը լավ ցույց է տալիս մի բան. խուտուտը կախված է ոչ միայն մաշկից, այլև ուղեղի մեկնաբանությունից։ Նույն հպումը կարող է լինել ծիծաղելի, տհաճ կամ ցավոտ՝ կախված նրանից, թե ով է դիպչում, ինչ նպատակով, ինչ պայմաններում, և ունե՞ք արդյոք դուք դա կանգնեցնելու հնարավորություն։
Կենդանիների պաշտպանական ռեֆլեքսը
Խուտուտի նման արձագանքներ նկատվում են նաև կենդանիների մոտ։ Օրինակ՝ առնետների վրա կատարված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ խաղային հպումները նրանց մոտ կարող են առաջացնել բարձր հաճախականության ձայներ։ Մարդու ականջը դրանք չի լսում, բայց գիտնականները դրանք հաճախ համեմատում են դրական հուզական արձագանքի կամ պայմանականորեն ասած՝ «առնետային ծիծաղի» հետ։ Այդ թեմայով հետազոտություններում հաճախ հիշատակվում են 50 կՀց հաճախականության ուլտրաձայնային ձայները, որոնք առաջանում են խաղի կամ խուտուտ հիշեցնող շփման ժամանակ։
Բայց այստեղ էլ պետք չէ ամեն ինչ չափազանց պարզեցնել։ Չի կարելի ասել, թե բոլոր առնետները պարզապես «վախենում են խուտուտից» կամ հակառակը՝ բոլորին դա հաճելի է։ Արձագանքը կարող է տարբեր լինել։ Այն կախված է կենդանու վիճակից, միջավայրից, սոցիալական փորձից և նույնիսկ անհատական բնավորությունից։
Թեթև խուտուտի էվոլյուցիոն բացատրությունը ավելի հասկանալի է։ Այն կարող էր օգնել կենդանիներին և մարդկանց արագ նկատել մաշկի վրա շարժվող միջատներին կամ մակաբույծներին։ Եթե ինչ-որ բան սահում է մարմնիդ վրայով, լավ է արձագանքել մինչև այն կկծի։
Բայց այս բացատրությունն էլ իդեալական չէ։ Օրինակ՝ հյուսիսային ժողովուրդների համար նման ռեֆլեքսը գուցե երբեք այնքան կարևոր չի եղել, որքան տաք ու միջատներով հարուստ տարածքներում ապրողների համար։ Երբ շրջապատում ավելի հավանական է սպիտակ արջ տեսնել, քան թունավոր միջատ, մաշկի վրա փոքրիկ շարժումներին արձագանքելը ամենամեծ պաշտպանությունը չէ։
Գլասթոնբերիի տարօրինակ «խուտուտ տվողը»
Իննսունականների կեսերին Կենտուկիի մի փոքրիկ քաղաքի մասին մի տարօրինակ պատմություն էր շրջանառվում։ Գիշերները ինչ-որ մեկը մտնում էր տներ, մոտենում քնած կանանց և խուտուտ տալիս նրանց ոտնաթաթերը։ Ոչ գողություն, ոչ բացահայտ բռնություն, միայն տարօրինակ և անհանգստացնող խուտուտ։
Ըստ այդ պատմության՝ ոստիկանությունը ստացել էր տասնմեկ բողոք, բայց անհայտ անձը այդպես էլ չէր հայտնաբերվել։ Նա կարծես պարզապես անհետացել էր։
Այս դրվագը ավելի շատ հիշեցնում է քաղաքային լեգենդի և քրեական տարօրինակ պատմության խառնուրդ։ Բայց այն շատ լավ ցույց է տալիս մի կարևոր բան. խուտուտը կարող է լինել ոչ միայն խաղ, այլև ներխուժում մարդու անձնական տարածք։
Այստեղ ամենակարևոր բառը ոչ թե «ծիծաղն» է, այլ «համաձայնությունը»։ Երբ մարդը համաձայն է, խուտուտը կարող է լինել խաղային ու զվարճալի։ Երբ համաձայն չէ, նույն գործողությունը դառնում է սահմանների խախտում։
Ծիծաղը ընդդեմ կշեռքի
Վերջում՝ ամենաթեթև, բայց հետաքրքիր մասը։ Ծիծաղը իսկապես որոշ չափով էներգիա է ծախսում։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ անկեղծ, ձայնով ծիծաղը կարող է մի փոքր արագացնել սրտի աշխատանքը և ավելացնել կալորիաների ծախսը։
Մոտավորապես 10-15 րոպե ակտիվ ծիծաղը կարող է օգնել այրել մոտ 10-40 կալորիա։ Հնչում է հաճելի, բայց եկեք անկեղծ լինենք. սա հուսալի ֆիթնես ծրագիր չէ։ Այդ թվերը վերցված են ծիծաղի էներգածախսի վերաբերյալ գիտական ուսումնասիրությունից, որտեղ չափվել է իրական, ձայնով ծիծաղի ազդեցությունը սրտի աշխատանքի և էներգիայի ծախսի վրա։
Խուտուտով նիհարելու գաղափարը ավելի շատ հումորային է, քան գործնական։ Եթե նպատակը առողջ մարմինն է, ավելի լավ է հույսը դնել շարժման, սննդակարգի և կարգապահության վրա, ոչ թե անկառավարելի քրքիջի։
Խուտուտի իրական հետաքրքրությունը կալորիաների մեջ չէ։ Այն ցույց է տալիս, թե ինչպես է ուղեղը տարբերակում «ես»-ը և «ուրիշը», ինչպես է մարմինը արձագանքում անսպասելի հպմանը, և ինչու կարող է ծիծաղը երբեմն լինել ոչ թե ուրախության, այլ լարվածության նշան։
Առաջին հայացքից խուտուտը մանրուք է։ Բայց իրականում այն փոքրիկ պատուհան է դեպի ուղեղի շատ նուրբ մեխանիզմներ՝ կանխատեսում, պաշտպանություն, վստահություն, հաճույք, խուճապ և վերահսկողություն։ Հենց դրա համար էլ գիտնականները մինչև այսօր ամբողջությամբ չեն փակել այս թեման։
Հաճախ տրվող հարցեր խուտուտի մասին
Ինչո՞ւ մարդը չի կարող ինքն իրեն խուտուտ տալ
Որովհետև ուղեղը նախապես կանխատեսում է սեփական շարժումը և թուլացնում է հպման զգացողությունը։ Ուրիշի հպումն ավելի ուժեղ է ընկալվում, քանի որ այն ամբողջությամբ կանխատեսելի չէ։
Խուտուտից առաջացած ծիծաղը միշտ հաճույքի նշա՞ն է
Ոչ։ Մարդը կարող է ծիծաղել նաև լարվածությունից, խուճապից կամ վերահսկողության կորստի զգացումից։ Այդ պատճառով խուտուտը միշտ պետք է լինի փոխադարձ համաձայնությամբ։
Կենդանիներն էլ կարո՞ղ են արձագանքել խուտուտին
Այո, որոշ կենդանիների, հատկապես առնետների մոտ, խաղային հպումները կարող են առաջացնել հատուկ ձայնային արձագանքներ։ Բայց դա չի նշանակում, որ բոլոր կենդանիները խուտուտին նույն կերպ են արձագանքում։
Խուտուտը կարո՞ղ է ցավոտ լինել
Այո։ Եթե այն երկար է տևում, պարտադրված է կամ շատ ուժեղ է, խուտուտը կարող է դառնալ տհաճ, ցավոտ և նույնիսկ տանջող։
ինքն իրեն խուտուտ տալու նեյրոմեխանիզմը,
առնետների 50 կՀց ձայնային արձագանքը,
ծիծաղի էներգածախսը։
Գրանցվիր մեր 
