Կարճ և գլխավորը. Ի հեճուկս կարծրատիպերի՝ միջնադարյան (հատկապես 12-13-րդ դարերի) Հայաստանում կանայք ունեին բացառիկ տնտեսական և իրավական ազատություններ: Ըստ պատմական օրենսգրքերի (Մխիթար Գոշ, Սմբատ Սպարապետ)՝ հայ կինը լիարժեք տնօրինում էր իր ունեցվածքը, ինքնուրույն կնքում էր պայմանագրեր, ֆինանսավորում էր խոշոր շինարարություններ և ակտիվ մասնակցություն ուներ պետական կառավարման ու ինտելեկտուալ կյանքում:
Ֆիլմերում կամ պատմավեպերում միջնադարյան կինը սովորաբար ներկայանում է միանշանակ կերպարով. լուռ, իրավազուրկ էակ, որի կյանքի միակ նպատակը երեխաներ լույս աշխարհ բերելն ու կենցաղով զբաղվելն էր։ Մեզանում էլ հաճախ կարելի է լսել, թե հայ կնոջ պատմական առաքելությունը բացառապես «օջախը պահելն» է եղել: Բայց արի ու տես, որ երբ սկսում ես ուսումնասիրել միջնադարյան Հայաստանի իրավական փաստաթղթերն ու քարե արձանագրությունները, այս առասպելը միանգամից փլուզվում է։
Միացե՛ք մեր Telegram ալիքին
Բաց մի թողեք նոր հոդվածներն ու էքսկլյուզիվ վերլուծությունները։ Կարդացեք ամենակարևորը՝ առաջինը։
Իրականում՝ 12-13-րդ դարերի Հայաստանում և հատկապես Կիլիկյան թագավորությունում կանայք ունեին այնպիսի տնտեսական ու իրավական ազատություններ, որոնց մասին եվրոպական շատ երկրներում նույնիսկ երազել չէին կարող ընդհուպ մինչև 19-րդ դարի վերջը։
Օժիտը որպես ֆինանսական անկախության երաշխիք
Միջնադարյան Եվրոպայում ամուսնությունից հետո կնոջ ունեցվածքն անմիջապես անցնում էր ամուսնու տնօրինության տակ։ Մինչդեռ հայկական իրականության մեջ ամեն ինչ այլ էր, և դա ամրագրված էր հստակ օրենքով։
Մխիթար Գոշի «Դատաստանագիրքը» (1184 թ.) և ավելի ուշ՝ Սմբատ Սպարապետի օրենսգիրքը կտրականապես տարանջատում էին ամուսինների սեփականությունը։ Կնոջ օժիտը՝ հայրական տնից բերված գույքը, ոսկեղենը կամ հողերը, համարվում էր նրա անձեռնմխելի սեփականությունը։ Տղամարդն իրավունք չուներ դրանք վաճառելու կամ գրավ դնելու, եթե կինը գրավոր կամ վկաների ներկայությամբ իր համաձայնությունը չէր տվել։
Ամուսնալուծության կամ ամուսնու մահվան դեպքում կինը ոչ միայն ամբողջությամբ հետ էր ստանում իր օժիտը, այլև իրավունք ուներ պահանջելու համատեղ կյանքի ընթացքում ստեղծված ունեցվածքի իր բաժինը։ Սա պարզապես գեղեցիկ բարոյական նորմ չէր, այլ հստակ աշխատող տնտեսական մեխանիզմ, որը կնոջն ապահովագրում էր ֆինանսական ճգնաժամից։
Քարե վավերագրեր. ովքե՞ր էին կառուցում երկիրը
Որպեսզի հասկանանք, թե իրականում ում ձեռքում էին գտնվում ռեսուրսները, բավական է նայել, թե ով էր ֆինանսավորում խոշոր շինարարությունները։ Հայաստանով մեկ սփռված եկեղեցիների պատերին փորագրված արձանագրությունները փաստում են, որ կանայք լուրջ հովանավորներ ու կապալառուներ են եղել։
Օրինակ՝ Սևանավանքի կառուցումը 874 թվականին նախաձեռնել ու ֆինանսավորել է Սյունյաց Մարիամ իշխանուհին, իսկ Սանահինի վանական համալիրը կառուցվել է Խոսրովանույշ թագուհու միջոցներով։ Բայց սա միայն արքայական ընտանիքներին չէր վերաբերում։ Պահպանվել են բազմաթիվ գրություններ, որտեղ հիշատակվում են ոչ տիտղոսակիր, բայց հարուստ կանայք՝ օրինակ՝ վաճառականների կանայք։ Նրանք գնում էին այգիներ, ջրաղացներ, հողեր, իրենց փողերով կամուրջներ ու իջևանատներ էին կառուցում։ Այս կանայք ինքնուրույն առքուվաճառքի պայմանագրեր էին կնքում, ինչն արդեն իսկ խոսում է հասարակության մեջ նրանց ակտիվ տնտեսական դերի մասին։
Դիվանագիտություն և ինտելեկտուալ ժառանգություն
Կիլիկյան Հայաստանի պատմությունը ցույց է տալիս հայ կնոջ մեկ այլ կողմը՝ որպես դիվանագետ և պետական գործիչ։ Զաբել թագուհին զուտ գահի պասիվ ժառանգորդ չէր, այլ ակտիվ քաղաքական ֆիգուր էր, ում ստորագրությունն ու կնիքը դրված են պետական կարևորագույն փաստաթղթերի վրա։
Բացի քաղաքականությունից, կանայք մեծ դեր ունեին նաև ինտելեկտուալ կյանքում։ Միջնադարյան հայերեն ձեռագրերում կարելի է հանդիպել տասնյակ կանանց անունների, ովքեր ոչ միայն պատվիրում ու մեծ գումարներ էին վճարում թանկարժեք գրքերի ընդօրինակման համար, այլև հենց իրենք էին ձեռագիրն ընդօրինակում։ 15-րդ դարի Եղիսաբեթ գրիչը դրա վառ օրինակներից է։ Այս կանայք տիրապետում էին լեզուների, գրչության արվեստին և սերունդներին թողել են իրենց ձեռագիր ժառանգությունը՝ հորդորելով հիշել իրենց որպես անհատ արարողի, այլ ոչ թե պարզապես ինչ-որ մեկի կին կամ մայր։
Ի՞նչ ենք մենք կորցրել
Այսօր, երբ խոսում ենք գենդերային հավասարության կամ կանանց դերի բարձրացման մասին, շատերը դա ընկալում են զուտ որպես արևմտյան նոր տրենդ։ Բայց մենք մոռանում ենք մեր իսկ պատմությունը։ Միջնադարյան հայ հասարակությունը, չնայած իր ավանդապաշտ լինելուն, ուներ շատ ճկուն և պրագմատիկ մոտեցում կնոջ իրավունքների նկատմամբ։ Նրանք հասկանում էին մի պարզ ճշմարտություն. հասարակության կայունությունը հենվում է ոչ միայն տղամարդու, այլև ֆինանսապես պաշտպանված ու իրավագիտակից կնոջ վրա։
Գրանցվիր մեր 
