Ինքնասիրության բանաձևը. Ինչի՞ց է այն բաղկացած և ինչպե՞ս է ազդում մեր առօրյայի վրա

Ինքնասիրությունը լոկ էգոիզմ չէ, այլ մեր հավակնությունների և իրական ձեռքբերումների միջև առողջ հավասարակշռության արդյունք։ Ըստ հոգեբանների՝ սեփական անձի վերաբերյալ դրական պատրանքներ ունեցող մարդիկ ավելի պաշտպանված են սթրեսներից, մինչդեռ ինքնասիրության պակասը հանգեցնում է ինքնախարազանման, ագրեսիայի և կյանքի որակի կտրուկ անկման: Սա է հենց հիմնական պատճառը, որ սեփական անձն ընդունելը հոգեկան առողջության և հաջողության կարևորագույն նախապայմանն է։

Այս զգացմունքի հստակ սահմանումը դասագրքերում չկա: Պատճառն այն է, որ հոգեբանությունը տասնամյակներ շարունակ ուսումնասիրել և բուժել է հիմնականում անհաջողակներին, նևրոտիկներին ու անինքնավստահ մարդկանց։ Դրական զգացմունքներն անտեսվել են: Այդպես, ինքնասիրությունը, ինքնահարգանքն ու ինքնավստահությունը երկար ժամանակ մնացել են ստվերում:

Ինքնասիրության բանաձևն առաջինը փորձել է ստանալ 19-րդ դարի վերջին ամերիկացի փիլիսոփա և հոգեբան Ուիլյամ Ջեյմսը: Իր «Հոգեբանության սկզբունքները» աշխատությունում նա ներկայացրել է «ինքնագնահատականի բանաձևը»։ Այն մաթեմատիկական կոտորակ է.

• Համարիչում մեր իրական ձեռքբերումներն են։
• Հայտարարում մեր հավակնությունները (նպատակները, որոնք դնում ենք մեր առաջ):

Եթե կոտորակը փոքր է մեկից, մենք մեզ անհաջողակ ենք համարում, եթե մեծ է կամ հավասար՝ լիովին բավարարված ենք մեզնով: Ըստ Ջեյմսի՝ ինքնասիրություն ծնվում է այն ժամանակ, երբ մեր նպատակների և իրական ձեռքբերումների միջև տարբերությունը փոքր է:

Ինչպե՞ս է ձևավորվում դրական ինքնագնահատականը

Ինքնասիրությունն ինքնահարգանքի աղբյուրն է: Ցածր ինքնագնահատականը ծնում է ինքնամեղադրանք, թերարժեքության բարդույթ և անվստահություն: Իսկ երբ այն արհեստականորեն ուռճացված է, և իրական հնարավորությունները չեն համապատասխանում հավակնություններին, վարքագիծը դառնում է ոչ ադեկվատ, սկսվում են հուզական պոռթկումներ:

Հետաքրքիր փաստ. նրանք, ովքեր չափազանց ռեալ են գնահատում իրենց ուժերը, հաճախ թեթև դեպրեսիայի մեջ են ապրում: Իսկ հանգիստ ու ինքնավստահ են նրանք, ովքեր որոշակի դրական պատրանքներ ունեն՝ իրենց համարելով մի փոքր ավելի խելացի կամ գրավիչ, քան կան իրականում: Ամերիկացի հոգեբույժներ Ռոբերտ Օրնշտեյնը և Դեյվիդ Սոբելը պարզել են, որ երբ մարդուն բնութագրում են որպես «ժլատ», «հմայիչ», «իշխանատենչ» կամ «սրամիտ», նա ուղեղում ֆիքսում է միայն դրականները՝ «հմայիչն» ու «սրամիտը»:

«Ավելի լավ է ինքդ քեզ մի փոքր գերագնահատես ու անմիջապես մոռանաս տագնապ առաջացնող գնահատականները: Մեր ես-ի ընկալումն ընդամենը բանականության կառույց է, և մեր շահերից է բխում դրանից առավելագույն դրական էմոցիաներ ստանալը», — նշում են հետազոտողները:

Անցյալի՞, թե՞ ներկայիս Ես-ն է մեզ ավելի դուր գալիս

Կանադական Վաթեռլոոյի համալսարանի հոգեբաններ Մայքլ Ռոսն ու Էնն Ուիլսոնը պարզել են, որ մարդիկ հակված են իրենց ներկայիս տարբերակն ավելի խելացի, հանդուրժող և մեծահոգի համարել, քան անցյալինը: Սա հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմ է, որն օգնում է վստահ լինել, որ իզուր չենք մեծանում, և անցած յուրաքանչյուր տարի մեզ միայն կատարելագործում է:

Կարդացեք նաև՝ Ինքնասիրությունն ամրապնդելու 10 հզոր եղանակ

Ի՞նչ է կատարվում, երբ մարդը չի սիրում ինքն իրեն

Ըստ էկզիստենցիալ հոգեթերապևտ Սվետլանա Կրիվցովայի, սեփական անձը չսիրող մարդիկ անտարբեր են արտաքինի ու առողջության հանդեպ: Նրանք նույնիսկ հիվանդանալիս չեն բուժվում, քանի որ կարծում են, թե արժանի չեն հոգատարության: Աշխատանքն անում են մեխանիկորեն՝ համոզված լինելով, որ կյանքում երջանիկ լինելու իրավունք չունեն:

Հոգեթերապևտ Տատյանա Բեդնիկն առանձնացնում է ինքն իրեն չսիրելու մի քանի հստակ նշան.

• Մշտական քննադատություն. Մարդը բոլորի մեջ միայն թերություններ է փնտրում: Իրականում նա ատում է ինքն իրեն, բայց քանի որ դա շատ ցավոտ է, իր նյարդայնությունը պարպում է ուրիշների վրա:
• Գերպարտաճանաչություն. Աշխատանքն իդեալականացնելու անառողջ ձգտում։ Մարդուն թվում է՝ միայն անթերի լինելու դեպքում իրեն կընդունեն ու կսիրեն:
• Բացարձակ հարմարվողականություն. Միշտ բոլորի համար «լավը» լինելու դերը: Նման մարդիկ անընդհատ զիջումների են գնում, միայն թե մենակ չմնան:
• Պարծենկոտություն և չափազանցում. Սեփական հաջողություններն ու ծանոթություններն անվերջ ընդգծելը նպատակ ունի արհեստականորեն գրավել դիմացինի ուշադրությունն ու համակրանքը: Սա սեր «գնելու» անգիտակից փորձ է:
• Ինքնանվաստացում. Մարդն արհեստականորեն խեղճանում է, որպեսզի շրջապատը խղճա իրեն և ոչինչ չպահանջի: Սա ներքին դատարկությունը քողարկելու ձև է:
• Անհիմն զայրույթ. Մշտական դժգոհությունն իրականում սեփական կյանքից ու անձից դժգոհ լինելու հետևանք է, որն ավելի հեշտ է թափել ուրիշների վրա:
• Ցինիզմ և կասկածամտություն. Բոլորին և ամեն ինչին չվստահելը սեփական անձի հանդեպ անվստահության արտացոլանքն է:

Ներքին կոնֆլիկտի մեջ գտնվելով՝ մարդն անընդհատ հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմներ է փնտրում, փորձում է կռվել աշխարհի դեմ: Բայց իրեն սիրող մարդը թաքնվելու կամ հարձակվելու կարիք չունի. նա ապրում է խաղաղության մեջ՝ և՛ իր, և՛ շրջապատի հետ:

Ինչպե՞ս է ինքնասիրության պակասն արտացոլվում հայկական իրականությունում

Հայաստանում երկար տարիներ «ինքնասիրությունը» հաճախ նույնացվել է էգոիզմի հետ, իսկ անձնազոհությունը՝ դիտարկվել որպես բարձրագույն արժեք: Հատկապես ընտանեկան միջավայրում ծնողները միշտ պատրաստ են հրաժարվել սեփական կարիքներից հանուն երեխաների։ Սակայն ժամանակակից վերլուծությունները ցույց են տալիս՝ առանց սեփական հոգեկան առողջության մասին հոգ տանելու անհնար է լիարժեք աջակցել մտերիմներին։ Առողջ ինքնասիրությունը ենթադրում է, որ մեր ներքին ռեսուրսներն անսպառ չեն։ Մենք պետք է կառավարենք դրանք ճիշտ այնպես, ինչպես պլանավորում ենք ռազմավարական նախագծեր. վերացնելով ինքնախարազանման «տեխնիկական պարտքը» և մշտապես արժևորելով մեր սեփական ռեսուրսը: Եթե մենք մեզ չենք սիրում, մենք շրջապատին միայն թաքնված դժգոհություն ու տագնապ ենք փոխանցում։ Ինքնասիրությունը նախևառաջ պատասխանատվություն է սեփական անձի և էներգիայի հանդեպ:

Ինչո՞ւ է ինքնասիրությունը դիտարկվում որպես հոգեկան առողջության կապիտալ

Եթե խորանանք անձնային տիպաբանության մեջ, հատկապես բարձր էմոցիոնալ ինտելեկտ և խորը էմպաթիա ունեցող մարդկանց (օրինակ՝ INFJ տիպի անձանց) պարագայում, կտեսնենք, որ անձնական սահմանների ճանաչումն ու պահպանումը պարզապես ցանկություն չեն, այլ կենսական անհրաժեշտություն: Ուիլյամ Ջեյմսի բանաձևը, որքան էլ հանճարեղ լինի իր պարզության մեջ, ժամանակակից աշխարհում լրացման կարիք ունի։ Այսօր ինքնասիրությունը լոկ մաթեմատիկական հարաբերակցություն չէ նպատակների ու ձեռքբերումների միջև. այն հստակ գիտակցություն է, որ հոգեկան առողջությունը քո գլխավոր կապիտալն է և վերականգնվող ռեսուրսը։

Ճիշտ այնպես, ինչպես պրոֆեսիոնալ միջավայրում կամ նախագծերի կառավարման մեջ ենք մենք օպտիմալացնում աշխատանքային գործընթացները, անձնական կյանքում ևս պետք է գրագետ կառավարենք մեր ներքին ռեսուրսները: Սա նշանակում է վերացնել ինքնախարազանման վրա ծախսվող անիմաստ «տեխնիկական պարտքը» և անընդհատ թարմացնել սեփական արժեքի ընկալումը՝ դասեր քաղելով անցյալից, բայց երբեք չմնալով դրա գերության մեջ։