Պարզունակ մտածողության հոգեբանությունը հասկանալու համար միայն մարդու կրթությանը նայելը բավարար չէ: Իրական կրթվածությունը չի չափվում միայն նրանով, թե մարդն ինչքան փաստ գիտի կամ համալսարանական դիպլոմ ունի։ Շատ ավելի կարևոր է, թե նա ինչպես է աշխատում տեղեկության հետ․ կարո՞ղ է տեսնել ամբողջ պատկերը, նկատել հակասությունները, վերանայել սեփական համոզմունքները և ընդունել, որ երբեմն կարող է սխալվել։
Այդ պատճառով միայն դիպլոմ ունենալը դեռ չի նշանակում, որ մարդը զարգացած մտածողություն ունի։ Նա կարող է մի քանի կրթություն ստացած լինել, հիանալի տիրապետել իր մասնագիտությանը, բայց կյանքի այլ ոլորտներում չափազանց կարծր ու անճկուն մտածել։
Հոգեբանության մեջ նման մտածելակերպը նկարագրելու համար օգտագործվում են մի շարք հասկացություններ՝ կոգնիտիվ կոշտություն, սև-սպիտակ կամ երկբևեռ մտածողություն, հաստատման կողմնակալություն, ինչպես նաև անորոշությունը դժվարությամբ ընդունելու հակում։
Ահա հինգ նշան, որոնցից երբեմն կարելի է հասկանալ, որ մարդը սովոր է աշխարհին չափազանց պարզ ձևով նայել։
1. Ամեն ինչ բաժանվում է «սևի» և «սպիտակի»
Նման մարդուն դժվար է իրականությունն ընկալել իր բոլոր երանգներով։ Մարդիկ նրա համար շատ արագ դառնում են «լավ» կամ «վատ», իրավիճակները՝ «ճիշտ» կամ «սխալ», իսկ կարծիքները՝ «իմը» կամ «ուրիշինը»։
«Եթե նա այդպես վարվեց, ուրեմն վատ մարդ է»։ «Եթե ինձ հետ համաձայն չես, ուրեմն իմ դեմ ես»։ «Նորմալ մարդը երբեք այդպես չէր վարվի»։
Խնդիրը սեփական սկզբունքներ ունենալը չէ։ Խնդիրը սկսվում է այն ժամանակ, երբ մարդն այլևս հաշվի չի առնում հանգամանքները, իրավիճակի ամբողջ համատեքստն ու այն փաստերը, որոնք չեն տեղավորվում իր պատկերացումների մեջ։
Ավելի ճկուն մտածողությունը թույլ է տալիս միաժամանակ մի քանի բան ընդունել։ Մարդը կարող է վատ արարք անել՝ դրանից ամբողջությամբ վատ մարդ չդառնալով։ Որոշումը կարող է ունենալ ակնհայտ առավելություններ, բայց միաժամանակ նաև լուրջ խնդիրներ առաջացնել։ Իսկ մեկը, ում հետ մենք համաձայն չենք, կարող է մի հարցում սխալ լինել, իսկ մեկ այլ հարցում՝ ճիշտ։
Մտավոր հասունությունը ոչ թե սեփական դիրքորոշում չունենալն է, այլ անհրաժեշտության դեպքում այն վերանայելու և ավելի բազմակողմանի դարձնելու կարողությունը։
2. Անձնական կարծիքը ներկայացվում է որպես բացարձակ ճշմարտություն
«Ես դա չեմ տեսել, ուրեմն նման բան չկա»։ «Ինձ մոտ այդպես է եղել, ուրեմն բոլորի մոտ էլ նույն կերպ պիտի լինի»։ «Ես նման մարդկանց ճանաչում եմ, նրանք բոլորը նույնն են»։
Մտածողության տարածված սխալներից մեկն այն է, երբ մարդն իր անձնական փորձից ընդհանուր կանոն է ստեղծում և սկսում այն կիրառել բոլորի ու ամեն ինչի նկատմամբ։
Ավելի զարգացած քննադատական մտածողություն ունեցող մարդը սովորաբար տարբերում է երեք բան՝ այն, ինչ ինքն անձամբ տեսել կամ ապրել է, այն, ինչ պարզապես ենթադրում է, և այն, ինչ հաստատվում է փաստերով ու տվյալներով։
Այս թեմայի շուրջ հաճախ հիշատակում են Դանինգ–Կրյուգերի էֆեկտը, թեև այն սովորաբար չափազանց պարզեցված են ներկայացնում՝ «որքան քիչ մարդը գիտի, այնքան ավելի վստահ է իր իրավացիության մեջ» ձևով։ Իրականում երևույթը վերաբերում է նրան, որ որոշակի ոլորտում բավարար գիտելիք կամ հմտություն չունեցող մարդը երբեմն դժվարանում է ճիշտ գնահատել հենց իր գիտելիքների ու կարողությունների մակարդակը։
Այդ պատճառով մտավոր հասունությունը չի նշանակում ամեն ինչի վրա անվերջ կասկածել։ Այն նշանակում է հասկանալ սեփական գիտելիքների սահմանները և անհրաժեշտ պահին կարողանալ ասել․ «Հնարավոր է՝ սխալվում եմ։ Եկեք տեսնենք՝ ինչ փաստեր կան հակառակ կարծիքի օգտին»։
3. Նոր տեղեկությունը հետաքրքրելու փոխարեն նյարդայնացնում է
Երբ մարդը հանդիպում է տեղեկության, որը չի համապատասխանում իր պատկերացումներին, նա կարող է տարբեր կերպ արձագանքել։ Կարող է հետաքրքրվել, ստուգել աղբյուրը, փորձել հասկանալ փաստարկները։ Բայց կարող է նաև անմիջապես ժխտել լսածը, ծաղրել այն կամ քննարկման փոխարեն անցնել անձնական վիրավորանքների։
Հատկապես խոսուն է այն դեպքը, երբ մարդն անգամ չի փորձում հասկանալ փաստարկը միայն այն պատճառով, որ այն հակասում է իր համոզմունքներին։
Իհարկե, ցանկացած նոր տեղեկություն առանց ստուգելու ընդունելն էլ առողջ մտածողության նշան չէ։ Թերահավատությունը կարևոր է։ Բայց քննադատական մտածողությունը նշանակում է ստուգել փաստերն ու փաստարկները, ոչ թե ավտոմատ մերժել այն ամենը, ինչ մեզ դուր չի գալիս կամ անսովոր է թվում։
Տարբերությունն ամենից լավ երևում է արձագանքի ձևից։ «Ի՞նչ ապացույցներ ունենք» հարցը հասկանալու փորձ է։ Իսկ «Սա անհեթեթություն է, որովհետև ես այդպես չեմ կարծում» արտահայտությունն արդեն քննարկումից հրաժարում է։
Երբ մարդու համոզմունքները դառնում են նրա ինքնության մի մասը, դրանց վերանայումը երբեմն ընկալվում է որպես հարձակում հենց իր անձի վրա։ Այդ պահին նա սկսում է պաշտպանել ոչ այնքան գաղափարը, որքան ինքն իրեն։
4. Ամեն բարդ խնդրի համար մեկ պարզ մեղավոր է գտնվում
Երբ ինչ-որ բան այնպես չի գնում, նման մտածելակերպ ունեցող մարդը նախ փորձում է գտնել արտաքին մեղավորի։ Դա կարող է լինել ղեկավարությունը, զուգընկերը, պետությունը, ծնողները, հարևանները, հանգամանքները կամ պարզապես «մարդիկ»։
Իհարկե, արտաքին պայմաններն իսկապես կարող են մեծ ազդեցություն ունենալ մեր կյանքի վրա։ Ամեն ինչ չէ, որ կախված է մեզանից, և սխալ կլիներ յուրաքանչյուր խնդրի պատճառը միայն մարդու անձնական ընտրությունների մեջ փնտրել։
Բայց խնդիրն առաջանում է այն ժամանակ, երբ մարդը գրեթե երբեք ինքն իրեն չի հարցնում՝ իսկ այս ամենում ես ի՞նչ դեր եմ ունեցել։
Պատճառահետևանքային մտածողությունն ավելի խոր վերլուծություն է պահանջում։ Ի՞նչ է տեղի ունեցել։ Ի՞նչ հանգամանքներ են դրան նպաստել։ Ի՞նչ որոշումներ են կայացրել մյուսները։ Եվ այդ ամենից ո՞ր մասն էր իրականում կախված ինձանից։
Սեփական դերը տեսնելը չի նշանակում ամեն ինչի համար ինքն իրեն մեղադրել։ Դա նշանակում է հասկանալ, թե ինչի վրա մենք իսկապես կարող էինք ազդել, իսկ ինչը մեզանից պարզապես կախված չէր։
«Խնդիր կա, ուրեմն ինչ-որ մեկը մեղավոր է» պարզ սխեման հոգեբանորեն հարմար է, բայց բարդ իրավիճակների դեպքում այն հազվադեպ է տալիս ամբողջական պատասխանը։
5. Ուրիշների կյանքն ավելի հետաքրքիր է, քան աշխարհի կառուցվածքը
Տարածված մի արտահայտություն կա․ «Մեծ մտքերը քննարկում են գաղափարներ, միջինները՝ իրադարձություններ, իսկ փոքրերը՝ մարդկանց»։ Այն հաճախ ներկայացվում է որպես մարդու մտավոր մակարդակը գնահատելու միջոց, թեև, իհարկե, գիտական չափանիշ չէ։
Ուրիշ մարդկանց կյանքով հետաքրքրվելն ինքնին ոչինչ չի ասում մարդու կրթվածության կամ ինտելեկտի մասին։ Բամբասանքը, ծանոթների մասին զրույցները, հարաբերությունների կամ առօրյա դեպքերի քննարկումը մարդկային հաղորդակցության սովորական մասն են։
Շատ ավելի կարևոր է մեկ այլ բան՝ որքան լայն է մարդու հետաքրքրությունների շրջանակը։
Եթե խոսակցությունները գրեթե միշտ միայն այն մասին են, թե ով ում հետ է հանդիպում, ով ինչքան է վաստակում, ով ինչպես է հագնվում կամ ինչ տեսք ունի, ով ինչ ասաց և ով ում առաջ է փորձում իրեն ցույց տալ, իսկ պատմության, արվեստի, հոգեբանության, հասարակական գործընթացների, պատճառների կամ ավելի վերացական գաղափարների մասին զրույցը շատ արագ ձանձրույթ է առաջացնում, դա կարող է խոսել հետաքրքրությունների սահմանափակ շրջանակի մասին։
Մտավոր հետաքրքրասիրությունը սկսվում է այն պահին, երբ մարդուն հետաքրքրում է ոչ միայն՝ «ի՞նչ եղավ», այլև՝ «ինչո՞ւ եղավ», «ինչպե՞ս է դա աշխատում» և «ի՞նչ կարող է դրանից հետևել»։
Հենց այդ պատճառով զարգացած մտածողությունը հնարավոր չէ չափել միայն դիպլոմով։ Մարդը կարող է շատ լավ իմանալ իր մասնագիտությունը, բայց գրեթե չհետաքրքրվել դրանից դուրս գտնվող աշխարհով։ Եվ հակառակը՝ համալսարանական կրթություն չունեցող մարդը կարող է ունենալ քննադատական մտածողություն, լայն մտահորիզոն և սովորելու մշտական ցանկություն։
Ի վերջո, կրթված լինելը նշանակում է ոչ թե ցուցադրել, թե որքան բան գիտես, այլ հասկանալ նաև, թե որքան բան դեռ չգիտես։ Կարողանալ ընդունել բարդությունը, չվախենալ անորոշությունից և շարունակել հարցեր տալ։
Եվ, թերևս, ամենաօգտակար հարցերից մեկը, որ մարդը կարող է տալ ինքն իրեն, շատ պարզ է․
«Իսկ եթե ես սխալվո՞ւմ եմ»։
Հաճախ հենց այդ հարցից էլ սկսվում է իսկական մտածողությունը։
Գրանցվիր մեր 
