Էյնշտեյնի և Մարի Կյուրիի նամակները պատմում են երկու մեծ գիտնականների ավելի քան 20 տարի տևած ընկերության մասին։ Տարիներ անց պարզվել է, որ նրանց նամակների վրա ռադիոակտիվ նյութերի հետքեր կան։ Դրանք մնացել էին Մարի Կյուրիի՝ ռադիոակտիվ տարրերի հետ տարիներ շարունակ աշխատելու հետևանքով։
Ինչպես գրում է ֆրանսիական Science & Vie պարբերականը, լեհ գրող Էվա Լաբնո-Ֆալենցկան մեկ գրքում է հավաքել Էյնշտեյնի և Կյուրիի՝ 1911-1932 թվականներին գրված նամակները։ Երկար ժամանակ այս նամակագրությունը գրեթե անհայտ է եղել լայն հանրությանը։ Այժմ այն հնարավորություն է տալիս ավելին իմանալու երկու մեծ գիտնականների ընկերության, նրանց հետաքրքրությունների և այդ տարիների քաղաքական իրադարձությունների նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքի մասին։
Ինչպե՞ս սկսվեց Էյնշտեյնի և Մարի Կյուրիի ընկերությունը
Էյնշտեյնն ու Մարի Կյուրին առաջին անգամ հանդիպել են 1911 թվականի հոկտեմբերին՝ Բրյուսելում կայացած Սոլվեի առաջին գիտաժողովի ժամանակ։ Այնտեղ հավաքվել էին ժամանակի ամենահայտնի ֆիզիկոսները։ Էյնշտեյնը հիացած էր Կյուրիի գիտական մոտեցմամբ և աշխատանքի հանդեպ նրա խստապահանջությամբ։ Կյուրին էլ իր հերթին երիտասարդ գիտնականի մեջ մեծ տաղանդ էր նկատել։
Այդ տարիներին Մարի Կյուրին հայտնվել էր ֆրանսիական մամուլի ուշադրության կենտրոնում, բայց ոչ իր գիտական նվաճումների պատճառով։ Լրագրողները քննարկում էին նրա անձնական կյանքը՝ մեղադրելով ամուսնացած տղամարդու հետ սիրային կապ ունենալու մեջ։ Էյնշտեյնը կանգնեց գործընկերուհու կողքին և խորհուրդ տվեց ուշադրություն չդարձնել լրագրողների հարձակումներին։ Այս աջակցությունը նրանց երկարամյա ընկերության սկիզբը դրած դրվագներից մեկն էր։
Հետագա տարիներին նրանք նամակներով քննարկում էին գիտական տարբեր հարցեր, պատմում իրենց կյանքում տեղի ունեցող իրադարձությունների մասին և կիսվում ապագայի ծրագրերով։ Էյնշտեյնը Կյուրիին հրավիրում էր իրենց տուն՝ ընտանիքի հետ ժամանակ անցկացնելու։ Երբեմն էլ ներողություն էր խնդրում իր կտրուկ խոսելաձևի համար։ Կյուրին նրան պատմում էր իր մասնագիտական ծրագրերի և նախատեսվող ճանապարհորդությունների մասին։
Նամակներում տեղ էին գտնում նաև զուտ գիտական քննարկումներ։ Դրանցից մեկը վերաբերում էր ռենտգենյան ճառագայթների և բյուրեղների փոխազդեցությանը։
Ինչո՞ւ էին գիտնականների նամակները ռադիոակտիվ
Գիրքը պատրաստելու ընթացքում Էվա Լաբնո-Ֆալենցկան աշխատել է տարբեր երկրների արխիվներում։ Նա ուսումնասիրություններ է կատարել նաև Ֆրանսիայի ազգային գրադարանում և Երուսաղեմի Եբրայական համալսարանում։ Վերջինիս արխիվում պահվում է Էյնշտեյնի կյանքին ու գործունեությանը վերաբերող շուրջ 85 հազար փաստաթուղթ։
Արխիվային նյութերն ուսումնասիրելիս պարզվել է, որ որոշ նամակների էջերի վրա մինչ օրս պահպանվել են ռադիոակտիվ նյութերի հետքեր։ Պատճառը Մարի Կյուրիի գիտական գործունեությունն էր։ Նա երկար տարիներ աշխատել էր ռադիումի և պոլոնիումի հետ՝ երկու քիմիական տարր, որոնք հայտնաբերել էր այլ հետազոտողների հետ համատեղ։
Ռադիոակտիվ նյութերի հետ մշտական շփման պատճառով դրանց մասնիկները հայտնվել էին նաև Կյուրիի օգտագործած թղթերի վրա։ Ավելին՝ որոշ փաստաթղթեր հետազոտելուց առաջ մասնագետները ստիպված են եղել դրանց վրայից հեռացնել ռադիոակտիվ փոշին։
Կյուրիի ձեռագրերի վրա պահպանված ռադիոակտիվ նյութերը մինչ օրս հատուկ զգուշություն են պահանջում։ Այդ պատճառով նրա փաստաթղթերը պահվում են հատուկ պայմաններում։ Օրինակ՝ գիտնականի աշխատանքային տետրերը տեղադրված են պաշտպանիչ տարաներում, որոնց ներսի պատերը պատված են կապարով։
Էյնշտեյնն ու Կյուրին նամակներում խոսում էին նաև քաղաքականության մասին
1920-ական թվականներին նրանց նամակներում ավելի ու ավելի հաճախ էին հայտնվում քաղաքական թեմաներ։ Այդ ժամանակ երկու գիտնականներն էլ ներգրավված էին Ազգերի լիգայի այն հանձնաժողովի աշխատանքներում, որի նպատակն էր զարգացնել միջազգային գիտական համագործակցությունը։
Գերմանիայում գնալով ուժեղանում էին հակասեմական տրամադրությունները, և Էյնշտեյնը լրջորեն անհանգստացած էր ստեղծված իրավիճակով։ Նա նույնիսկ սպառնում էր դուրս գալ հանձնաժողովից։ Կյուրին, սակայն, փորձում էր համոզել նրան չհեռանալ։
Պատմաբան Սաբինե Պրեզունի խոսքով՝ պահպանված նամակներն օգնում են ավելի լավ պատկերացնել Էյնշտեյնի կյանքի այդ բարդ շրջանը։ Գիտնականն արդեն բախվում էր քաղաքական սպառնալիքների և աստիճանաբար հեռանում Գերմանիայից։
1922 թվականին Էյնշտեյնը մեկնել էր Հեռավոր Արևելք։ Այդ ճանապարհորդության պատճառով նա չկարողացավ անձամբ ներկա գտնվել ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակի հանձնման արարողությանը։
Իսկ 1933 թվականին՝ գրքում ընդգրկված վերջին նամակի գրությունից մեկ տարի անց, Էյնշտեյնը վերջնականապես հեռացավ Գերմանիայից։ Նա այլևս երբեք չվերադարձավ այդ երկիր։
Լրացուցիչ հետաքրքիր փաստեր
Էյնշտեյնի և Կյուրիի նամակագրությունն արժեքավոր է ոչ միայն գիտության պատմությունն ուսումնասիրողների համար։ Այն նաև հնարավորություն է տալիս երկու աշխարհահռչակ գիտնականներին ճանաչելու բոլորովին այլ՝ մարդկային կողմից։
Նամակագրության մասին մի քանի ուշագրավ մանրամասներ.
01.
Գրքում հավաքված են 25 նամակ և մեկ բացիկ, մինչդեռ գիտնականների հայտնի նամակագրությունն ընդհանուր առմամբ ներառում է 32 նամակ։
02.
Կյուրին հիմնականում գրում էր ֆրանսերեն և ձեռքով, իսկ Էյնշտեյնը՝ գերմաներեն և հաճախ գրամեքենայով։
03.
Նամակների մի մասը նախկինում նույնիսկ թվայնացված չէր։ Որոշ փաստաթղթերի ռադիոակտիվ աղտոտվածության պատճառով դրանց ուսումնասիրությունը լրացուցիչ նախապատրաստություն էր պահանջում։
Գիրքը ներկայացվել է 2026 թվականի հոկտեմբերին՝ Գերմանիայի Ուլմ քաղաքում, որտեղ ծնվել է Ալբերտ Էյնշտեյնը։
Այս նամակները հետաքրքիր են նաև նրանով, որ բացահայտում են երկու գիտնականների փոխհարաբերությունների այն կողմերը, որոնք սովորաբար տեղ չեն գտնում նրանց մասին պատմող կենսագրականներում։ Գիտական բացահայտումներից ու մեծ նվաճումներից բացի՝ այստեղ կան սովորական մարդկային ապրումներ, ընկերական աջակցություն, մտահոգություններ և ժամանակի իրադարձությունների շուրջ անկեղծ զրույցներ։
Գրանցվիր մեր 
