Պատկերացրեք, որ մարդու օրգանիզմը մի հսկայական գիրք է, իսկ քաղցկեղը, դիաբետը կամ ժառանգական կուրությունը՝ այդ գրքում սողոսկած ընդամենը մի քանի սխալ բառ։ Մինչև վերջերս բժշկությունը փորձում էր «ծածկել» այդ սխալները դեղահաբերով կամ վիրահատական միջամտությամբ։
Չմոռանաք բաժանորդագրվել մեր Telegram ալիքին:
Բայց ի՞նչ կլիներ, եթե բժիշկը կարողանար վերցնել ռետինը, ջնջել սխալ բառը և դրա փոխարեն գրել «առողջություն»։
Սա գիտաֆանտաստիկա չէ։ Սա բիոինժեներիայի ներկան է։ Խոսքը CRISPR-Cas9 համակարգի մասին է, որի հայտնագործման համար 2020 թվականին գիտնականներ Էմմանուել Շարպանտիեն և Ջենիֆեր Դուդնան արժանացան Նոբելյան մրցանակի։
Սակայն այս հեղափոխական հայտնագործությունը մարդկությանը կանգնեցրել է էթիկական անդունդի եզրին։
Ինչպե՞ս է դա աշխատում (Պարզ բացատրություն)
Մեր բջիջների կորիզում պահվում է ԴՆԹ-ն՝ կյանքի «հրահանգների գիրքը»։ Երբեմն այդ շղթայում լինում են մուտացիաներ (տպագրական սխալներ), որոնք էլ հանգեցնում են ծանր հիվանդությունների։
🔬 Գիտական մեխանիզմը.
CRISPR-ը բնությունից վերցված մեխանիզմ է (այն ի սկզբանե բակտերիաների իմունային համակարգն էր)։ Գիտնականները այն վերածել են «մոլեկուլյար մկրատի», որը բաղկացած է երկու մասից.
- Cas9 ֆերմենտ. Սա հենց «մկրատն» է, որը ֆիզիկապես կտրում է ԴՆԹ-ի շղթան։
- Ուղղորդող ՌՆԹ (Guide RNA). Սա յուրօրինակ «GPS» է, որը Cas9-ին ուղեկցում է դեպի ԴՆԹ-ի կոնկրետ վնասված հատվածը։
Արդյունքում՝ հնարավոր է դառնում հեռացնել վնասված գենը և, օրգանիզմի բնական վերականգնման մեխանիզմների օգնությամբ, տեղադրել դրա առողջ պատճենը։
Փաստ 1. Առաջին հաղթանակը մահվան դեմ
Սա լոկ տեսություն չէ։ 2019 թվականին ամերիկուհի Վիկտորիա Գրեյը դարձավ պատմության մեջ առաջին մարդը, ով պաշտոնապես բուժվեց CRISPR-ի միջոցով։
Նա տառապում էր մանգաղաբջջային սակավարյունությամբ (sickle cell disease)՝ ծանրագույն ժառանգական հիվանդություն, որը դեֆորմացնում է արյան բջիջները և առաջացնում անտանելի ցավեր։ Բժիշկները վերցրին նրա ողնուղեղի բջիջները, լաբորատոր պայմաններում «խմբագրեցին» դրանք CRISPR-ով և վերադարձրին օրգանիզմ։
✅ Արդյունքը. Հեղինակավոր New England Journal of Medicine-ում հրապարակված տվյալների համաձայն՝ Վիկտորիան լիովին ազատվել է ախտանիշներից և վերադարձել լիարժեք կյանքի։
Կարդացեք նաև՝ Ձեր ԴՆԹ-ն կարող է պարունակել ամբողջ աշխարհի տվյալները
Փաստ 2. Քաղցկեղի «նոր դահիճը»
Քաղցկեղի դեմ պայքարում CRISPR-ը կիրառվում է ոչ թե ուղղակի ուռուցքը կտրելու, այլ մարդու իմունիտետը «խելացի» դարձնելու նպատակով։ Գիտնականները խմբագրում են հիվանդի T-բջիջները (իմունային համակարգի «քիլլերները») այնպես, որ դրանք սկսում են ճանաչել և ոչնչացնել քաղցկեղի նույնիսկ ամենաքողարկված բջիջները։
🧬 Գիտական հենքը. 2020 թվականին Science ամսագրում հրապարակվեց ուշագրավ հետազոտություն, որտեղ նկարագրվում էր այս մեթոդի հաջող կիրառումը 3 հիվանդների մոտ։
Սկանդալը. Ինչու՞ են գիտնականները սարսափած
Այս ամենը հրաշալի է, քանի դեռ մենք բուժում ենք մեծահասակ մարդկանց։ Սակայն մեդալն ունի նաև հակառակ կողմը. CRISPR-ը թույլ է տալիս խմբագրել նաև սաղմը (էմբրիոնը)։
⚠️ Չինական փորձարկումը
2018 թվականին չինացի գիտնական Հե Ցզյանկույը ցնցեց աշխարհը՝ հայտարարելով, որ ստեղծել է մոլորակի առաջին գենետիկորեն մոդիֆիկացված երեխաներին՝ երկվորյակներ Լուլուին և Նանային։ Նա փոխել էր փոքրիկների ԴՆԹ-ն՝ ՄԻԱՎ-ի նկատմամբ անընկալունակ դարձնելու նպատակով։
Գիտական հանրությունը միահամուռ դատապարտեց նրա արարքը, իսկ Չինաստանի դատարանը նրան դատապարտեց 3 տարվա ազատազրկման։ Ինչու՞։
- Անկանխատեսելիություն. Ոչ ոք չգիտի, թե այդ արհեստական միջամտությունը ինչպես կանդրադառնա երեխաների առողջության վրա 20 կամ 50 տարի անց։
- «Դիզայներական երեխաներ». Եթե այսօր թույլատրենք բուժել հիվանդությունը, վաղը հարուստ ծնողները կցանկանան «գնել» իրենց երեխաների համար կապույտ աչքեր, բարձր IQ կամ սպորտային մկաններ։ Սա կհանգեցնի նոր, վտանգավոր գենետիկ անհավասարության։
Վերջաբան. Մարդկության ընտրությունը
«Մենք այլևս չենք կարող փակել գիտելիքի դուռը։ Մենք պարտավոր ենք սովորել պատասխանատու լինել դրա համար»։
— Ջենիֆեր Դուդնա, Նոբելյան դափնեկիր
Օգտագործված գիտական աղբյուրներ (References):
- Nobel Prize in Chemistry 2020: The Royal Swedish Academy of Sciences (Jennifer Doudna & Emmanuelle Charpentier).
- The Victoria Gray Case: Frangoul, H. et al. “CRISPR-Cas9 Gene Editing for Sickle Cell Disease and β-Thalassemia”. The New England Journal of Medicine (NEJM), 2021.
- Cancer Immunotherapy: Stadtmauer, E.A. et al. “CRISPR-engineered T cells in patients with refractory cancer”. Science, 2020.
- The “CRISPR Babies” Scandal: Cyranoski, D. “The CRISPR-baby scandal: what’s next for human gene-editing”. Nature, 2019.
Գրանցվիր մեր 
