fbpx
Գլխավոր ՀԱՆՐԱԳԻՏԱՐԱՆ ՀԵՏԱՔՐՔՐԱՇԱՐԺ ՔԻՄԻԱ Քիմիան՝ հայերի գիտություն

Քիմիան՝ հայերի գիտություն

Քիմիա բառը լայն տարածում է ստացել  18-րդ դարում։ Շատ լեզուներում այն ունի միևնույն ձայնարկությունը՝ հնչեղությունը։ Օրինակ անգլերեն – chemistry, ֆրանսերեն – chimie, գերմաներեն – chemie, ռուսերեն –химия։  “Քիմ” և “քեմ” արմատները կան նաև այլ լեզուներում քիմիա գիտության  անվանման մեջ։ Բայց մինչ օրս պարզ չէ թե երբ է առաջացել “քիմիա” բառը և ինչ նշանակություն է այն ունեցել։  “Քիմիա” տերմինը անտիկ հունական գրականության մեջ առաջին անգամ օգտագործել է հույն փիլիսոփա  Զոսիմը 5-րդ դարում և այն ունեցել է նստեցում, լցնում և խառնում նշանակությունը։ Շատ հետազոտողներ ենթադրում են, որ “Քիմիա” տերմինը առաջացել է մ.թ.ա, 5-րդ դարում հունական տիրապետության տակ գտնվող հին Եգիպտոսի անվանումից  Chemi կամ Chumi – , “սևահող” կամ “սևահող երկիր”, այսինքն եգիպտական գիտություն։ Հին հունական լեզվում կան մի շարք բառեր, որոնցից  ևս  կարող էր առաջանալ “Քիմիա” տերմինը։

Այսպես   քիմոս՝ χυμός բառը որը օգտագործվում էր բժշկության  և դեղագործության մեջ  նշանակում է  “հյութ”, իսկ քիմա՝ χύμα բառը նշանակում է “ձուլում” և վերաբերվում է մետաղների հալմանն ու ձուլմանը։ Այսպիսով շարադրվածից երևում է առաջին,  որ “Քիմիա” տերմինի առաջացումը կապված է հելենական Եգիպտոսի և անտիկ  Հունաստանի հետ, որոնց հետ մեծ շփումներ ունեին հայերը, և, երկրորդ, որ  այն այն նշանակել է գիտություն, որը կապված է մետաղների ձուլման, հանքերի շահագործման և տարբեր դեղերի ու թուրմերի պատրաստման հետ։ Հավաստի հայտնի է, որ Հայաստանի տարածքում, դեռևս հինգ հազար տարի առաջ յուրացվել է մետաղների ստացումն ու մշակումը, որի լավագույն ապացույցն է Մեծամորում հայտնաբերված աշխարհի ամենահին մետաղաձուլարանը։ Այսպես անտիկ ժամանակներում  հայտնի յոթ մետաղները և մոլիբդենը հայտնի են եղել հայերին և իրենց արտացոլումն են ստացել բուն հայկական արմատ ունեցող իրենց անուններում։ Պետք է նշել, որ Հայաստանում զարգացած է եղել նաև խեցեգործությունը, ապակեգործությունը, արծնու և ներկերի արտադրությունը, դեղերի, թուրմերի, խմիչքների պատրաստումը և այլն։ Ասվածից հետևում է, որ հին հայերը ծանոթ են եղել “Քիմիա” գիտության ուսումնասիրության ոլորտին պատկանող նյութերի հատկություններին, նրանց ստացման եղանակներին։ Հետևաբար այս բոլորը պետք  իրենց արտացոլումը գտնեին հայկական բառերի և բառարմատների մեջ։  Հայտնի է, որ մ.թ.ա  17-դ դարում  հիքսոսները (Hiksos, Haikos) գրավել և 1750-1580 թթ  կառավարել են Եգիպտոսը, հիմնելով Ավարիս մայրաքաղաքը։ Ըստ  Ս.Այվազյանի  հիքսոս բառը ստուգաբանվում է, որպես հայեր Սասունից։ Հայերը եգիպտացիներին փոխանցեցին իրենց  իմաստությունը  մետաղների ձուլման և հանքերի մշակման  վերաբերյալ, նրանց ծանոթացրին անիվի,  մարտակառքերի պատրաստման գաղտնիքներին։ Վերհիշենք հայերեն գրերով Մեսրոպ Մաշտոցի գրած առաջին նախադասությունը՝ Ճանաչել զիմաստությիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ։  Այստեղ Մաշտոցը խրատում է ճանաչել գիտությունը, հասկանալ հանճարի խոսքն ու գիրը։ Ըստ մեզ իմաստ բառը նշանակում է գիտելիք-գիտություն։ Հետևաբար կարելի է ենթադրել, որ եգիպտացիները  հիքսոսներից ստացած գիտելիքները  անվանում են  Hikimast   – հայերի գիտություն։ Մ.թ.ա 5-րդ դարում  Եգիպտոսը ընկնում է Հունաստանի տիրապետության տակ և հույները  եգիպտացիներից ծանոթանում են հայերի գիտությանը՝  Հիմաստին Քիմիային: Կարելի է նշել, որ հայերենում քամ և քիմ արմատով կան մի շարք բառեր, որոնք առնչվում են լուծույթներին և հոտերին, օրինակ՝ քամել և քիմք բառերը:

Գրականություն

1. Н.А.Фигуровский- “Очерк общей истории химии. От древнейших времен до начала XIXв.” Издательство “Наука”, Москва, 1969 г.
2. Айвазян С. М. Об этнической принадлежности гиксосов // Доклады / АН Арм. ССР. Т. 34, № 5. 1962. С. 231–234.
3. Վ.Սարգսյան Հայոց գրերի ծագումը,ԵՐԵՎԱՆ -1999
4. Ռ.Ադամյան, Գ.Սիմոնյան, Ա.Սիմոնյան- Հայերեն այբուբենը և մետաղների հայկական անվանակարգումը, Բնագետ 2008,  N5, էջ 48-50

Նյութը սիրով տրամադրեց հոդվածի համահեղինակ, քիմիական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Գևորգ Սիմոնյանը:

Աղբյուրը՝ Գ.Սիմոնյան, Ռ.Ադամյան, Ա.Սիմոնյան- Քիմիան՝ հայերի գիտություն,  Բնագետ 2009,  հատուկ թողարկում, էջ 69-70:

կարդացեք նաև

Էդմեն Շահբազյան․ Ո՞վ է UFC-ում մեծ աղմուկ հանած հայ գերտաղանդը

MMA-ն գնալով դառնում է աշխարհի ամենամասսայական սպորտաձևերից մեկը, որի երկրպագուների քանակը տարեցտարի զգալիորեն շատանում է։ Մարզաձևում շատ են նաև հայ մարզիկները։ Նրանցից ոմանք արդեն...

Կենդանակերպի 5 ամենաէմոցիոնալ նշանները

Բոլոր մարդիկ էլ էմոցիոնալ են։ Սակայն կան այնպիսիները, որոնք պարզապես չեն կարողանում կառավարել իրենց էմոցիաները։ Նրանք չեն կարողանում թաքցնել, երբ վրդովված են կամ չափազանց...

ԹԵՍՏ․ Փայլեք աշխարհագրական գիտելիքներով

Ներկայացնում ենք Ձեզ բարդ, ոչ ստանդարտ հարցերից բաղկացած աշխարհագրական թեստ: Ի՞նչ եք կարծում, կկարողանա՞ք փայլել գիտելիքներով մեր այս աշխարհագրական թեստում: Վերջում չմոռանաք սոցիալական ցանցերում արդյունքներով...

Հոգեբանները պարզել են իրական սերը տարբերակելու նշանները

Եթե վստահ չեք, որ ձեր զգացմունքներն իրական են, ապա կարդացեք, թե այդ մասին ինչ են ասում հոգեբանները։ Նրանք նշել են իրական սիրո նշանները։ 1. Երբ...

Կենդանակերպի 5 նշան, որոնց սիրո ուժը կարող է վտանգավոր լինել

Սերը կարող է բերել ոչ միայն երջանկություն և հաճույք, այլ նաև լինել բավական վտանգավոր, որն իր ճանապարհին քարուքանդ է անում ամեն ինչ: Այսօր մենք...