Կատուների աչքերի բիբերը ուղղահայաց են, իսկ այծերինը՝ հորիզոնական։ Այս տարբերությունը հեշտ է նկատել նույնիսկ լուսանկարներում, բայց քչերն են մտածում, թե ինչու է այդպես։ Պատասխանը գտնելու համար գիտնականներն ուսումնասիրել են կենդանիների հարյուրավոր տեսակների աչքերը։ Պարզվել է, որ բիբերի ձևը պատահական չէ և կապ չունի կենդանու ցեղատեսակի հետ։ Դա պայմանավորված է նրանով, թե ինչպես է կենդանին տեսնում աշխարհը և ինչի համար է նրան անհրաժեշտ լավ տեսողությունը։
Աչքի բիբի ձևը հուշում է՝ կենդանին որսո՞ւմ է, թե՞ փախչում գիշատիչներից
Ուժեղ լույսի տակ կատվի աչքի բիբը նեղանում է և վերածվում բարակ, ուղղահայաց ճեղքի։ Այծի բիբը, հակառակը, հորիզոնական է՝ փոքրիկ ուղղանկյան նման։ Երկար ժամանակ այս տարբերությունը պարզապես համարում էին աչքերի կառուցվածքի առանձնահատկություն։ Սակայն 2015 թվականին հրապարակված հետազոտությունը ցույց տվեց, որ բիբի ձևը կարող է շատ բան պատմել կենդանու ապրելակերպի մասին։
Բերքլիի Կալիֆոռնիայի համալսարանի և Մեծ Բրիտանիայի Դարեմի համալսարանի գիտնականներն ուսումնասիրել են ցամաքային կենդանիների 214 տեսակների աչքերը։ Արդյունքները հրապարակվել են Science Advances գիտական ամսագրում։ Հետազոտողները հետաքրքիր օրինաչափություն են հայտնաբերել. ուղղահայաց բիբեր ավելի հաճախ ունեն այն գիշատիչները, որոնք դարանակալում են որսին, իսկ հորիզոնական բիբեր՝ խոտակերները, որոնք ստիպված են անընդհատ հետևել շրջապատին՝ վտանգը ժամանակին նկատելու համար։
Ուղղահայաց բիբն օգնում է կատվին չվրիպել ցատկելիս
Կատուն դարանակալելով որսացող գիշատիչ է։ Նա կարող է երկար ժամանակ անշարժ նստել ու հետևել մկանը, ապա հանկարծակի ցատկել նրա վրա։ Բայց բավական է մի փոքր սխալվի հեռավորությունը գնահատելիս, և մուկը կհասցնի փախչել։ Ահա թե ինչու է կատվի համար այդքան կարևոր ճշգրիտ որոշել, թե որքան հեռու է որսը։
Մեր տեսողությունը հեռավորությունը գնահատում է երկու հիմնական եղանակով։ Առաջինը կապված է երկու աչքերի աշխատանքի հետ։ Ձախ և աջ աչքերը նույն առարկան փոքր-ինչ տարբեր կերպ են տեսնում, իսկ ուղեղը համադրում է երկու պատկերներն ու որոշում հեռավորությունը։
Երկրորդ եղանակը կապված է պատկերի լղոզվածության հետ։ Երբ նայում ենք որևէ առարկայի, այն հստակ ենք տեսնում, իսկ ավելի մոտ կամ հեռու գտնվող առարկաները կարող են աղոտ թվալ։ Ուղեղն այդ տարբերությունից նույնպես օգտվում է՝ հասկանալու համար, թե որ առարկան որքան հեռու է գտնվում։
Կատվի ուղղահայաց բիբն օգնում է միաժամանակ օգտվել այս երկու հնարավորություններից, հատկապես երբ կենդանին նայում է գետնին մոտ գտնվող որսին։ Պատկերացնենք՝ կատուն նկատել է իրենից մի քանի մետր հեռու նստած մկանը։ Հետազոտողների կարծիքով՝ ուղղահայաց բիբի շնորհիվ նա կարող է ավելի ճշգրիտ գնահատել այդ հեռավորությունը, քան կկարողանար, եթե բիբը կլոր լիներ։
Բայց ուղղահայաց բիբի առավելություններն այսքանով չեն ավարտվում։ Այն կարող է չափազանց մեծ չափով լայնանալ ու նեղանալ։ Կատվի աչքի բիբի մակերեսը կարող է փոխվել մոտ 135 անգամ։ Արևի տակ այն դառնում է գրեթե անտեսանելի բարակ գիծ, իսկ մթության մեջ այնքան է լայնանում, որ գրեթե կլոր է թվում։ Համեմատության համար՝ մարդու աչքի բիբի մակերեսը փոխվում է ընդամենը մոտ 15 անգամ։ Սա պատճառներից մեկն է, որ կատուն կարողանում է որս անել և՛ ցերեկը, և՛ մթնշաղին։
Իհարկե, աչքի մեջ ներթափանցող լույսի քանակը կարելի է կարգավորել ցանկացած ուղղությամբ ձգված ճեղքով։ Սակայն, ըստ հետազոտության, որսի հեռավորությունը ճիշտ գնահատելու հարցում կարևոր է հատկապես բիբի ուղղահայաց դիրքը։ Իսկ մթության մեջ լավ տեսնելը կատուների այն բազմաթիվ առանձնահատկություններից մեկն է, որոնց պատճառով էլ տարածվել է հայտնի խոսքը, թե կատուն ինը կյանք ունի։
Հորիզոնական բիբն օգնում է այծին հետևել շուրջը կատարվող ամեն ինչին
Այծի կյանքում տեսողությունը բոլորովին այլ խնդիր է լուծում։ Նա օրվա մեծ մասն անցկացնում է խոտ արածելով, մինչդեռ վտանգը կարող է հայտնվել ցանկացած կողմից։ Գայլը կարող է գաղտագողի մոտենալ կողքից, մեկ այլ գիշատիչ՝ թիկունքից։ Այծը պետք է կարողանա նկատել նրանց շարժումը նույնիսկ այն ժամանակ, երբ գլուխը խոնարհած խոտ է ուտում։
Հենց այստեղ էլ նրան օգնության է հասնում հորիզոնական բիբը։
- Ավելի լայն տեսադաշտ։ Այծը կարողանում է տեսնել գետնի երկայնքով ձգվող լայն տարածությունը, որտեղից սովորաբար մոտենում են գիշատիչները։
- Գետնի և խոչընդոտների հստակ պատկեր։ Սա հատկապես կարևոր է, երբ այծը ստիպված է արագ փախչել անհարթ տեղանքով։
- Ավելի քիչ շլացնող արևի լույս։ Հորիզոնական բիբը սահմանափակում է վերևից աչքի մեջ ներթափանցող պայծառ լույսը, ինչի շնորհիվ արևն ավելի քիչ է խանգարում տեսողությանը։
Այծի լայն տեսադաշտը, սակայն, միայն բիբերի ձևով չի պայմանավորված։ Նրա աչքերը գտնվում են գլխի կողքերին, և դա նույնպես մեծ նշանակություն ունի։ Այս երկու առանձնահատկությունների շնորհիվ այծը կարողանում է հետևել գրեթե այն ամենին, ինչ կատարվում է իր շուրջը։
Պարզ ասած՝ կատվի համար կարևոր է հնարավորինս ճշգրիտ տեսնել մեկ թիրախ, իսկ այծի համար՝ միաժամանակ վերահսկել հնարավորինս մեծ տարածք։
Այծի աչքերը պտտվում են, երբ նա գլուխը խոնարհում է
Այծերի աչքերն ունեն ևս մեկ զարմանալի առանձնահատկություն։ Այս անգամ խոսքը ոչ թե բիբերի ձևի, այլ աչքերի շարժման մասին է։
Երբ այծը գլուխը խոնարհում է՝ խոտ ուտելու, նրա ակնագնդերը պտտվում են։ Դրա շնորհիվ բիբերը շարունակում են գետնի նկատմամբ հորիզոնական մնալ՝ գլխի հետ միասին թեքվելու փոխարեն։
Սա շատ կարևոր է այծի համար, քանի որ նա օրվա մեծ մասը հենց գլուխը խոնարհած է անցկացնում։ Եթե բիբերը թեքվեին գլխի հետ միասին, նա այլևս չէր կարողանա նույնքան լավ տեսնել գետնի երկայնքով ձգվող լայն տարածությունը։
Գիտնականները պարզել են, որ արածող կենդանիների աչքերը կարող են պտտվել 50 աստիճանով և նույնիսկ ավելի։ Դա մոտ տասն անգամ ավելի մեծ պտույտ է, քան կարող են կատարել մարդու աչքերը։
Փորձեք գլուխը թեքել դեպի ուսը։ Ձեր աչքերը գրեթե չեն պտտվի։ Իսկ եթե նույն շարժումն աներ այծը, նրա աչքերը կպտտվեին հակառակ ուղղությամբ, և բիբերը կպահպանեին իրենց հորիզոնական դիրքը։
Նման կարողություն ունեն նաև ոչխարները, ձիերը և որոշ այլ խոտակեր կենդանիներ։
Ինչո՞ւ առյուծների և վագրերի աչքերի բիբերը կլոր են
Եթե ուղղահայաց բիբերն օգնում են կատուներին որս անել, ապա ինչո՞ւ դրանք չունեն առյուծներն ու վագրերը։ Չէ՞ որ նրանք նույնպես կատվազգիներ են։
Գիտնականների կարծիքով՝ այստեղ կարևոր է կենդանու չափը։ Ուղղահայաց բիբեր հիմնականում հանդիպում են փոքր գիշատիչների մոտ, որոնք դարանակալում են որսին՝ գետնին մոտ գտնվելով։
Հետազոտության տվյալները բավական խոսուն են։ Դարանակալելով որսացող և առաջ ուղղված աչքեր ունեցող 65 գիշատիչներից 44-ն ունեցել են ուղղահայաց բիբեր։ Ավելին՝ այդ 44 կենդանիներից 36-ի հասակը ուսերի մակարդակով չի գերազանցել 42 սանտիմետրը։ Խոսքը մոտավորապես ընտանի կատվի կամ աղվեսի չափերի մասին է։
Հետազոտողները ենթադրում են, որ փոքր գիշատիչների համար, որոնք աշխարհին նայում են գրեթե խոտերի բարձրությունից, պատկերի լղոզվածությունը հատկապես օգտակար է որսի հեռավորությունը որոշելիս։
Առյուծի աչքերը գետնից շատ ավելի բարձր են գտնվում։ Այդ պատճառով ուղղահայաց բիբը նրան նույնքան մեծ առավելություն չէր տա, որքան փոքր կատվին։ Առյուծը կարողանում է հաջողությամբ որս անել նաև կլոր բիբերով։
Այսպիսով՝ բիբի ձևը կախված է ոչ միայն նրանից, թե կենդանին գիշատիչ է, թե ոչ, այլև նրա հասակից, որսի եղանակից և այն միջավայրից, որտեղ նա ապրում է։
Միայն աչքի բիբի ձևով հնարավոր չէ որոշել՝ կենդանին գիշատի՞չ է, թե՞ ոչ
Թեև բիբի ձևը շատ բան կարող է հուշել կենդանու ապրելակերպի մասին, այս օրինաչափությունը գործում է ոչ բոլոր դեպքերում։
Ուղղահայաց բիբեր ունեն կատուները, աղվեսների որոշ տեսակներ և օձերը։ Հորիզոնական բիբեր հանդիպում են այծերի, ոչխարների, ձիերի և բազմաթիվ այլ խոտակերների մոտ։ Իսկ կլոր բիբեր ունեն և՛ մարդիկ, և՛ խոշոր գիշատիչները, օրինակ՝ վագրերը։
Պետք է նաև հաշվի առնել մի կարևոր հանգամանք։ 2015 թվականի հետազոտությունը ցույց է տվել, որ բիբի ձևի և կենդանու ապրելակերպի միջև իսկապես ուժեղ կապ կա։ Սակայն գիտնականների առաջարկած բացատրությունը, թե ինչու է բիբի այս կամ այն ձևն առավելություն տալիս կենդանուն, դեռևս վարկած է։
Այդ վարկածի օգտին խոսում են և՛ գիտական հաշվարկները, և՛ դիտարկումները։ Բայց դա դեռ չի նշանակում, թե յուրաքանչյուր կենդանատեսակի բիբերը հենց մեկ որոշակի պատճառով են ստացել իրենց ձևը։ Հնարավոր է՝ որոշ կենդանիների դեպքում դեր են խաղացել նաև այլ գործոններ։
Ընդհանուր առմամբ, պատկերը պարզ է. կատվի աչքերը հարմարեցված են որսի հեռավորությունը ճշգրիտ որոշելուն, իսկ այծի աչքերը՝ շրջապատը հնարավորինս լավ տեսնելուն և մոտեցող վտանգը ժամանակին նկատելուն։
Ի դեպ, նույնիսկ ընտանի կատուների աչքերն ու զգայարանները բոլորի մոտ միանման չեն աշխատում։ Օրինակ՝ կատվախոտի ազդեցությանը ոչ բոլոր կատուներն են արձագանքում։
Գրանցվիր մեր 
