Տիգրան Պետրոսյան անունը այսօր շախմատի պատմության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի։ Բայց քչերը գիտեն, որ աշխարհի ապագա չեմպիոնը դեռ պատանի տարիքում ստիպված էր Թբիլիսիի փողոցները մաքրել՝ օրվա ապրուստը վաստակելու համար։ Մոտ երկու տասնամյակ անց նա հասավ շախմատի ամենաբարձր գագաթին։
Տիգրան Պետրոսյանը ծնվել է 1929 թվականին Թբիլիսիում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին նա կորցրեց ծնողներին և ստիպված էր աշխատել փողոց մաքրող։ 1963 թվականին հաղթեց Միխայիլ Բոտվիննիկին ու դարձավ շախմատի աշխարհի 9-րդ չեմպիոն, իսկ 1966-ին պաշտպանեց իր տիտղոսը Բորիս Սպասկու դեմ։
Առավոտյան վաղ ժամերին Թբիլիսիի փողոցները գրեթե դատարկ էին։ Տիգրանին հենց այդ ժամերին էր ավելի հանգիստ աշխատել։
Ոչ թե այն պատճառով, որ գործն ավելի հեշտ էր։
Պարզապես այդ ժամերին իրեն քիչ մարդ էր տեսնում։
Դեռահաս տղան ամաչում էր, որ ստիպված է փողոց մաքրել։
Տարիներ անց, երբ Տիգրան Պետրոսյանի անունն արդեն հայտնի էր ամբողջ շախմատային աշխարհում, նա հիշում էր այդ ծանր օրերը։ Ձմռան ցուրտն էր, աշխատանքը՝ հոգնեցուցիչ, իսկ ամեն ինչ արվում էր ձեռքով։ Ամենադժվարը, սակայն, այն պահն էր, երբ քաղաքն արթնանում էր, փողոցներում մարդիկ էին հայտնվում։
Նա չէր ուզում, որ ծանոթներից որևէ մեկը տեսնի իրեն այդ աշխատանքը կատարելիս։
Այդ տարիներին դժվար թե որևէ մեկը պատկերացներ, որ փողոց մաքրող այդ նիհար հայ պատանին մի օր նստելու է շախմատի աշխարհի չեմպիոնի սեղանի շուրջ, իսկ հետո ինքն է կրելու աշխարհի չեմպիոնի կոչումը։
Պատերազմը նրանից շատ բան էր խլել
Տիգրան Պետրոսյանը ծնվել է 1929 թվականին Թբիլիսիում՝ հայկական ընտանիքում։
Նրա մանկությունը համընկավ չափազանց ծանր ժամանակների հետ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին, դեռ պատանի հասակում, նա կորցրեց ծնողներին։ Այն կյանքը, որտեղ կար ընտանիք և թեկուզ համեստ, բայց որոշակի ապահովություն, շատ արագ մնաց անցյալում։
Այժմ արդեն պետք էր մտածել ամենասովորական բանի մասին՝ ինչպես ապրել։
Այդ պատճառով պատանի Տիգրանը ստիպված էր աշխատել։
Նա փողոցներ էր մաքրում, ծանր ֆիզիկական աշխատանք կատարում։ Այդ տարիները հետք թողեցին նաև նրա առողջության վրա։ Ավելի ուշ Պետրոսյանը պատմում էր, որ հենց այդ շրջանում էին սկսվել լսողության խնդիրները, որոնք հետագայում ուղեկցեցին նրան ամբողջ կյանքի ընթացքում։
Սակայն այդ դժվար առօրյայի մեջ կար մի աշխարհ, որտեղ նա կարող էր գոնե որոշ ժամանակ մոռանալ հոգսերի մասին։
Դա շախմատն էր։
Երբ գումարդ հազիվ է բավականացնում ապրելու համար, բայց դու շախմատի գիրք ես գնում
Տիգրանը շախմատին ծանոթացել էր դեռ մանկուց, սակայն պատանեկան տարիներին այդ խաղը նրա համար դարձավ շատ ավելին, քան պարզապես զբաղմունք։
Իր ունեցած քիչ գումարից նա փորձում էր խնայել, որպեսզի շախմատի գրքեր գնի։
Հետագայում Պետրոսյանը հիշում էր, որ երբ գիրքը ձեռք ես բերում նման գնով՝ դրա համար քեզ ինչ-որ անհրաժեշտ բանից զրկելով, այն արդեն բոլորովին այլ կերպ ես կարդում։
Տիգրանը շատ էր կարդում։
Ուսումնասիրում էր հայտնի շախմատիստների պարտիաները։
Փորձում էր հասկանալ ոչ միայն, թե ինչպես պետք է հարձակվել, այլև՝ ինչպես դեռ սկզբում կանխել հակառակորդի ծրագիրը և թույլ չտալ, որ նրա հարձակումը զարգանա։
Տարիներ անց հենց այդ մտածելակերպն էր դառնալու Պետրոսյանի ամենաուժեղ կողմերից մեկը։
Այն ժամանակ, երբ շախմատային աշխարհը սիրում էր գեղեցիկ գրոհներ, համարձակ զոհաբերություններ և տպավորիչ հաղթանակներ, Պետրոսյանը կատարելագործում էր մեկ այլ արվեստ՝ թույլ չտալ հակառակորդին խաղալ այնպես, ինչպես նա ցանկանում է։
Սկզբում նրան ոչ ոք չէր համարում ապագա աշխարհի չեմպիոն
Պետրոսյանի խաղաոճը միշտ չէ, որ հիացնում էր հանդիսատեսին։
Նա այն շախմատիստներից չէր, որոնք ամեն գնով փորձում էին գեղեցիկ զոհաբերություն անել կամ վտանգավոր գրոհ սկսել՝ դահլիճի ծափահարություններին արժանանալու համար։
Պետրոսյանը կարողանում էր սպասել։
Նա ուշադիր հետևում էր հակառակորդի յուրաքանչյուր մտահղացմանը։
Քայլ առ քայլ սահմանափակում էր նրա հնարավորությունները։
Իսկ երբ հակառակորդը վերջապես սխալվում էր, Պետրոսյանը սովորաբար բաց չէր թողնում այդ հնարավորությունը։
Նրա պաշտպանությունը ճեղքելն այնքան դժվար էր, որ հետագայում շախմատային աշխարհում նրան սկսեցին անվանել «Երկաթե Տիգրան»։
Սակայն այդ մականունին ու համաշխարհային ճանաչմանը հասնելու համար դեռ երկար ճանապարհ կար անցնելու։
1945 թվականին պատանի Պետրոսյանը դարձավ Վրաստանի չեմպիոն, իսկ մեկ տարի անց՝ Հայաստանի չեմպիոն։
Փողոց մաքրող պատանու կյանքը կամաց-կամաց փոխվում էր։
Շախմատն այլևս միայն այն վայրը չէր, որտեղ կարելի էր մի քանի ժամով մոռանալ ծանր առօրյայի մասին։
Այն արդեն դառնում էր նրա կյանքն ու ապագան։
Տիգրան Պետրոսյանի կյանքից ևս մեկ քիչ հայտնի ու հետաքրքիր դրվագ՝ այս անգամ Ֆիդել Կաստրոյի մասնակցությամբ։
Եվ հետո եկավ 1963 թվականը
Այդ տարիներին շախմատային աշխարհի գագաթին Միխայիլ Բոտվիննիկն էր՝ խորհրդային շախմատի ամենամեծ անուններից մեկը։
Աշխարհի չեմպիոնին մարտահրավեր նետելու իրավունքը Պետրոսյանը վաստակեց 1962 թվականի հավակնորդների մրցաշարում հաղթելուց հետո։
Մեկ տարի անց երկուսն արդեն նստած էին նույն շախմատային սեղանի շուրջ։
Մի կողմում աշխարհի գործող չեմպիոնն էր՝ փորձառու և մեծ հեղինակություն ունեցող Բոտվիննիկը։
Մյուս կողմում՝ մի մարդ, որը մոտ երկու տասնամյակ առաջ ձմռան ցրտին Թբիլիսիի փողոցներն էր մաքրում և ամաչում էր, երբ անցորդները տեսնում էին իրեն։
22 պարտիայից հետո պայքարի ելքը որոշված էր։
Տիգրան Պետրոսյանը հաղթեց Միխայիլ Բոտվիննիկին և 1963 թվականին դարձավ շախմատի աշխարհի 9-րդ չեմպիոն։
Տղան, որը մի ժամանակ ստիպված էր աշխատել պարզապես օրվա ապրուստը վաստակելու համար, հասել էր մի բարձունքի, որը հասանելի է եղել աշխարհի լավագույն շախմատիստներից միայն քչերին։
Նա արդեն աշխարհի չեմպիոն էր։
Բայց պատմության ամենահետաքրքիր մասը միայն չեմպիոն դառնալը չէր
Շախմատի պատմության մեջ եղել են մարդիկ, որոնք մեկ փայլուն մրցաշարի կամ հաջող շրջանի շնորհիվ հասել են գագաթին։
Պետրոսյանի դեպքում պատահական հաջողության մասին խոսք լինել չէր կարող։
Երեք տարի անց՝ 1966 թվականին, նա պետք է պաշտպաներ աշխարհի չեմպիոնի կոչումը։ Նրա մրցակիցը Բորիս Սպասկին էր։
Պետրոսյանը հաղթեց նաև այդ մրցախաղում և պահպանեց աշխարհի չեմպիոնի տիտղոսը։
Նրա խաղաոճը ոմանք չափազանց զգույշ էին համարում։ Սակայն մի բան վիճարկել հնարավոր չէր՝ այդ խաղաոճը արդյունք էր տալիս։
Պետրոսյանը հազվադեպ էր փորձում հակառակորդին «ջախջախել» աղմկոտ ու ցուցադրական խաղով։
Փոխարենը նա քայլ առ քայլ սահմանափակում էր մրցակցի հնարավորությունները, մինչև վերջինիս համար խաղատախտակի վրա գնալով ավելի քիչ տարբերակներ էին մնում։
Հենց այդ պատճառով էլ «Երկաթե Տիգրան» մականունը չափազանց դիպուկ էր։
1963-ից մինչև 1969 թվականը շախմատի աշխարհի չեմպիոնի կոչումը պատկանում էր Տիգրան Պետրոսյանին։
Գուցե նրա խաղաոճը ձևավորվել էր շատ ավելի վաղ
Իհարկե, այսօր հնարավոր չէ հաստատ ասել, թե պատանեկության ծանր տարիները որքանով են ազդել Պետրոսյանի շախմատային մտածողության վրա։
Բայց որոշ զուգահեռներ ակամա նկատվում են։
Կյանքը նրան դեռ շատ երիտասարդ տարիքում սովորեցրել էր զգույշ լինել։
Սովորեցրել էր գոյատևել սահմանափակ հնարավորություններով։
Գնահատել այն քիչը, ինչ ունի։
Եվ ճիշտ պահին համբերատար սպասել։
Շախմատի տախտակի մոտ Պետրոսյանը կարծես առաջնորդվում էր նույն սկզբունքներով։
Նրա համար յուրաքանչյուր խաղաքար արժեք ուներ, իսկ յուրաքանչյուր թույլ դիրք կարող էր վտանգի վերածվել։ Նա նախ փորձում էր կանխել հակառակորդի սպառնալիքը և միայն դրանից հետո կառուցել սեփական հաղթանակը։
Թերևս հենց այդ պատճառով էլ Պետրոսյանի պաշտպանությունը համարվում էր իր ժամանակի ամենադժվար հաղթահարելիներից մեկը։
Փողոցից մինչև աշխարհի գագաթը
1969 թվականին TIME ամսագիրը, ներկայացնելով Տիգրան Պետրոսյանին, հիշեցնում էր նաև նրա անցյալը՝ նախկին փողոց մաքրողը հասել էր շախմատային աշխարհի ամենաբարձր կետին։
Այս երկու պատկերների միջև իրականում ընդամենը մի քանի տասնամյակ էր։
Առաջին պատկերում դեռահաս տղա է՝ ձմռան ցուրտ առավոտ, գրեթե դատարկ փողոցներ և ծանր աշխատանք։
Երկրորդում՝ Մոսկվայի լեփ-լեցուն դահլիճն է, շախմատային մեծագույն մրցակիցներն ու աշխարհի չեմպիոնի կոչումը։
Իսկ նրա յուրաքանչյուր քայլին արդեն հետևում էին միլիոնավոր մարդիկ։
Հենց նման հակադրություններից էլ ծնվում են կյանքի ամենատպավորիչ պատմությունները։
Երբ մարդու կյանքի սկզբում գրեթե ոչինչ չի հուշում, թե տարիներ անց որքան հեռու կարող է նա հասնել։
Տիգրան Պետրոսյանը շախմատում երբեք չէր սիրում անհարկի ռիսկի դիմել։
Մինչդեռ կյանքը դեռ պատանեկությունից նրան դրել էր այնպիսի ծանր պայմաններում, որ ուրիշ մեկը կարող էր վաղուց հանձնվել։
Պետրոսյանը չհանձնվեց։
Եվ ի վերջո հաղթեց։
Տիգրան Պետրոսյանի մասին՝ կարճ պատասխաններ
Ե՞րբ Տիգրան Պետրոսյանը դարձավ աշխարհի չեմպիոն
Տիգրան Պետրոսյանը շախմատի աշխարհի չեմպիոն դարձավ 1963 թվականին՝ մրցախաղում հաղթելով Միխայիլ Բոտվիննիկին։
Ինչո՞ւ էին Տիգրան Պետրոսյանին անվանում «Երկաթե Տիգրան»
Մականունը կապված էր նրա չափազանց ամուր պաշտպանական և դիրքային խաղաոճի հետ։ Պետրոսյանը կարողանում էր դեռ վաղ փուլում նկատել մրցակցի վտանգավոր մտահղացումները և կանխել դրանք։
Որքա՞ն ժամանակ էր Տիգրան Պետրոսյանն աշխարհի չեմպիոն
Նա աշխարհի չեմպիոնի կոչումը կրեց 1963-ից մինչև 1969 թվականը և 1966-ին հաջողությամբ պաշտպանեց տիտղոսը Բորիս Սպասկու դեմ։
Ո՞վ հաղթեց Տիգրան Պետրոսյանին 1969 թվականին
1969 թվականի աշխարհի առաջնության մրցախաղում Պետրոսյանը զիջեց Բորիս Սպասկուն, սակայն դրանից հետո էլ երկար տարիներ մնաց համաշխարհային շախմատի առաջատարներից մեկը։
Գրանցվիր մեր 
