Մենք սովոր ենք մտածել, որ եղանակը որոշվում է երկնքում։ Ամպեր են կուտակվում, քամին փոխվում է, անձրև է գալիս, շոգը սեղմում է քաղաքները, և մարդը սովորաբար պատճառը փնտրում է վերևում՝ երկնքի մեջ։
Բայց երբեմն եղանակի իրական «ղեկը» բոլորովին այլ տեղ է։ Օվկիանոսի խորքերում։
Խաղաղ օվկիանոսի կենտրոնական և արևելյան հատվածներում ջրի ջերմաստիճանի նույնիսկ մի քանի աստիճան փոփոխությունը կարող է խառնել մոլորակի ամբողջ մթնոլորտային համակարգը։ Մի տեղ սկսվում են հեղեղներ, մեկ այլ տեղ՝ երաշտ, երրորդ երկրում՝ անսովոր շոգ, իսկ ինչ-որ տեղ այդ ամենը հասնում է գյուղատնտեսությանը, բերքին ու սննդամթերքի գներին։
Ամենակարևորը՝
El Niño-ն պարզապես «տաք եղանակ» չէ։ Դա օվկիանոսի և մթնոլորտի մեծ շղթայական փոփոխություն է, որը կարող է փոխել տեղումների, շոգերի, երաշտների և փոթորիկների հավանականությունը աշխարհի տարբեր մասերում։
Այս երևույթը կոչվում է El Niño։ Երբ այն հատկապես ուժեղ է լինում, մեդիան հաճախ օգտագործում է ավելի հնչեղ անվանում՝ Super El Niño։
Գիտական պաշտոնական լեզվում «Super El Niño»-ն ստանդարտ տերմին չէ։ Համաշխարհային օդերևութաբանական կազմակերպությունը նշում է, որ նման անվանումը պաշտոնական դասակարգման մաս չէ։ Մասնագետները սովորաբար խոսում են թույլ, միջին, ուժեղ կամ շատ ուժեղ El Niño-ի մասին։ Բայց հենց այդ «շատ ուժեղ» տարբերակն է հիմա ուշադրության կենտրոնում, որովհետև այն կարող է լինել ոչ թե հերթական եղանակային շեղում, այլ ամբողջ մոլորակի համար լուրջ կլիմայական փորձություն։
NOAA-ի Կլիմայի կանխատեսման կենտրոնի վերջին ENSO քննարկման համաձայն՝ El Niño-ի պայմաններն արդեն առկա են և սպասվում է, որ դրանք կուժեղանան մինչև Հյուսիսային կիսագնդի 2026-27 թվականի ձմեռը։
Ամեն ինչ սկսվում է օվկիանոսի շնչառությունից
Սովորական պայմաններում Խաղաղ օվկիանոսի արևադարձային հատվածում քամիները տաք ջուրը մղում են դեպի արևմուտք՝ Ասիայի և Ավստրալիայի կողմը։ Այդ ընթացքում Հարավային Ամերիկայի ափերի մոտ խորքից վեր է բարձրանում ավելի սառը, սննդանյութերով հարուստ ջուր։ Այսպես օվկիանոսը պահում է իր բնական հավասարակշռությունը։
Բայց El Niño-ի ժամանակ այդ հավասարակշռությունը խախտվում է։
Քամիները թուլանում են։ Տաք ջուրը, որը սովորաբար կուտակվում էր օվկիանոսի արևմտյան հատվածում, սկսում է շարժվել դեպի արևելք։ Հարավային Ամերիկայի ափերի մոտ սառը ջրի բարձրացումը թուլանում է։ Ջերմությունը հայտնվում է այնտեղ, որտեղ սովորաբար այդքան շատ չէր լինում։
Առաջին հայացքից կարող է թվալ՝ պարզապես ջուրն է մի քիչ տաքացել։ Բայց իրականում սա նման է մոլորակի օդափոխության համակարգը այլ ռեժիմի միացնելուն։
Օվկիանոսը պարզապես ջրի հսկայական զանգված չէ։ Այն նաև ջերմության ահռելի պահեստ է։ Երբ այդ պահեստը սկսում է ջերմությունը մթնոլորտին փոխանցել այլ ձևով, փոխվում են նաև քամիների, տեղումների, ճնշման և ջերմաստիճանի բաշխումները։
Այդ պատճառով El Niño-ն միայն Խաղաղ օվկիանոսի խնդիրը չէ։ Այն սկսվում է այնտեղ, բայց դրա հետևանքները կարող են զգացվել հազարավոր կիլոմետրեր հեռու։
Ինչու է մի տեղ հեղեղ, իսկ մյուս տեղ՝ երաշտ
El Niño-ի ամենատարօրինակ կողմն այն է, որ այն բոլորի վրա նույն ձևով չի ազդում։
Մի երկրի համար այն կարող է նշանակել երկարատև երաշտ։ Մյուսի համար՝ անսովոր հորդառատ անձրևներ։ Երրորդի համար՝ շոգ ալիքներ։ Չորրորդի համար՝ ծովային էկոհամակարգերի խախտում։
Պատճառը պարզ է․ El Niño-ն մեկ տեսակի եղանակ չի ստեղծում։ Այն փոխում է մոլորակի ջերմության և խոնավության բաշխումը։
Այնտեղ, որտեղ սովորաբար խոնավ օդ էր բարձրանում և անձրև էր ձևավորվում, այդ գործընթացը կարող է թուլանալ։ Իսկ այն շրջաններում, որոնք սովորաբար ավելի չոր էին, կարող են սկսվել ուժեղ տեղումներ։ Տեղաշարժվում են քամիների գոտիները, փոխվում են ճնշման համակարգերը, թուլանում կամ ուժեղանում են մուսոնները, փոխվում է նաև փոթորիկների ձևավորման տրամաբանությունը։
Ահա թե ինչու El Niño-ն կարող է միաժամանակ լինել և՛ ջրի պակասի, և՛ ջրի ավելցուկի պատմություն։
Մի տեղ հողը ճաքում է երաշտից։ Մյուս տեղում փողոցները վերածվում են գետերի։ Եվ երկու դեպքում էլ պատճառների շղթայի մեջ կարող է լինել նույն օվկիանոսային երևույթը։
Ինչու է այս El Niño-ն ավելի անհանգստացնող
El Niño-ն նոր երևույթ չէ։ Այն ժամանակ առ ժամանակ կրկնվում է։ Բայց այսօրվա վտանգն այն է, որ այն տեղի է ունենում արդեն ավելի տաքացած մոլորակի վրա։
Սա ամենակարևոր տարբերությունն է։
Նախկինում El Niño-ն ավելացնում էր ջերմությունը բնական կլիմայական տատանման շրջանակում։ Այսօր այն գործում է մի աշխարհում, որտեղ Երկիրն արդեն ավելի տաք է, օվկիանոսներն արդեն ավելի շատ ջերմություն են կլանել, սառցադաշտերն արդեն ավելի խոցելի են, իսկ ծայրահեղ եղանակային երևույթները՝ ավելի հաճախակի ու վտանգավոր։
Պատկերացրեք կրակ, որի տակ ածուխն արդեն թեժացել է։ El Niño-ն այդ կրակի վրա լրացուցիչ օդ է ավելացնում։
Այդ պատճառով գիտնականների համար հարցը միայն այն չէ՝ կլինի՞ El Niño, թե՞ ոչ։ Կարևոր է՝ որքան ուժեղ կլինի այն, որքան երկար կտևի և ինչ այլ կլիմայական գործոնների հետ կհամընկնի։ Նույն երևույթը տարբեր տարիներին կարող է տարբեր հետևանքներ ունենալ։
El Niño-ն կոճակ չէ, որը սեղմում ես ու ամեն անգամ ստանում նույն արդյունքը։ Այն ավելի շատ նման է դոմինոյի մեծ շարքի․ առաջին քարը ընկնում է Խաղաղ օվկիանոսում, բայց ամբողջ շղթան կարող է շարժվել տարբեր ուղղություններով։
Օվկիանոսի ջերմությունը կարող է հասնել նույնիսկ ձեր սեղանին
Երբ ասում ենք՝ El Niño-ն փոխում է եղանակը, դա դեռ պատմության միայն մի մասն է։
Եղանակը փոխվում է, իսկ դրա հետևից կարող են փոխվել բերքը, ջրի պաշարները, էլեկտրաէներգիայի պահանջարկը, առողջական ռիսկերը և նույնիսկ ապրանքների գները։
Երաշտը կարող է վնասել գյուղատնտեսությանը։ Շոգ ալիքները կարող են մեծացնել էլեկտրաէներգիայի սպառումը։ Հեղեղները կարող են ավերել ճանապարհներ, կամուրջներ, պահեստներ ու բնակավայրեր։ Ծովի ջերմաստիճանի փոփոխությունը կարող է ազդել ձկնորսության վրա։ Իսկ եթե միաժամանակ մի քանի խոշոր տարածաշրջաններում եղանակը դառնում է անկանխատեսելի, հետևանքները կարող են հասնել նաև համաշխարհային շուկաներ։
Այսինքն՝ Խաղաղ օվկիանոսի ջերմությունը, թեկուզ անուղղակի, կարող է հայտնվել սուպերմարկետի գնապիտակի վրա։
Դրա համար El Niño-ն միայն օդերևութաբանների թեմա չէ։ Այն կարևոր է նաև գյուղատնտեսության, առողջապահության, էներգետիկայի, տրանսպորտի, սննդի անվտանգության և տնտեսության համար։
Որքան ուժեղ է El Niño-ն, այնքան մեծանում է հավանականությունը, որ աշխարհը կզգա ոչ թե մեկ առանձին եղանակային անակնկալ, այլ փոխկապակցված խնդիրների մի ամբողջ շղթա։
Իսկ Հայաստանը՞
Այստեղ պետք է շատ զգույշ լինել։ El Niño-ն Հայաստանի համար պարզ և ուղիղ կանխատեսում չէ։ Չի կարելի ասել՝ Խաղաղ օվկիանոսը տաքացավ, ուրեմն Հայաստանում անպայման այս կամ այն եղանակն է լինելու։
Մեր տարածաշրջանի եղանակի վրա ազդում են Սև ծովը, Կասպից ծովը, Միջերկրականը, Արկտիկայից եկող հոսքերը, լեռնային ռելիեֆը և բազմաթիվ այլ գործոններ։
Բայց դա չի նշանակում, թե El Niño-ն մեզ ընդհանրապես չի վերաբերում։
Այն կարող է ազդել գլոբալ ջերմաստիճանային ֆոնի, սննդամթերքի միջազգային շուկաների, էներգիայի պահանջարկի, տարածաշրջանային եղանակային շեղումների և ընդհանուր կլիմայական անկայունության վրա։ Այսօրվա աշխարհում եղանակը վաղուց միայն տեղական պատմություն չէ։
Այն, ինչ այսօր տեղի է ունենում օվկիանոսում, վաղը կարող է երևալ հացի, մրգի, վառելիքի, ջրի կամ էլեկտրաէներգիայի հարցում։
Ամենավտանգավոր սխալը՝ սա համարել պարզապես «տաք տարի»
El Niño-ի մասին շատերը մտածում են այսպես․ մի քիչ շոգ կլինի, հետո կանցնի։
Բայց ուժեղ El Niño-ն կարող է լինել ոչ թե հերթական շոգ սեզոն, այլ մոլորակի համար մեծ սթրես-թեստ։ Այն ցույց է տալիս, թե որքան պատրաստ են երկրները շոգ ալիքներին, ջրի պակասին, հեղեղներին, բերքի կորուստներին, անտառային հրդեհներին և առողջապահական ռիսկերին։
Այն նաև հիշեցնում է մի կարևոր բան․ բնական կլիմայական երևույթներն այսօր այլևս չեն գործում հին աշխարհի պայմաններում։ Դրանք տեղի են ունենում ավելի տաք, ավելի խիտ բնակեցված, ավելի փոխկապակցված և ավելի խոցելի աշխարհում։
Նախկինում որևէ տարածաշրջանի երաշտը կարող էր մնալ հիմնականում տեղական խնդիր։ Այսօր այն կարող է տնտեսական ալիք առաջացնել աշխարհի տարբեր հատվածներում։ Նախկինում մեկ երկրի բերքի կորուստը կարող էր ազդել միայն այդ երկրի վրա։ Այսօր դրա հետևանքները կարող են զգացվել նաև այլ շուկաներում։
El Niño-ն մեզ հիշեցնում է անհարմար, բայց կարևոր ճշմարտություն․ մոլորակը մեկ միասնական համակարգ է։ Եվ այդ համակարգում օվկիանոսի մի հատվածի ջերմությունը կարող է փոխել միլիոնավոր մարդկանց կյանքի սովորական ռիթմը։
Ինչին հետևել առաջիկա ամիսներին
Առաջիկա ամիսներին գիտնականները հատկապես կհետևեն Խաղաղ օվկիանոսի մակերևութային ջերմաստիճանին, քամիների փոփոխությանը, մթնոլորտային ճնշման տատանումներին և նրան, թե որքան ուժեղ է կապը օվկիանոսի ու մթնոլորտի միջև։
El Niño-ն իսկապես ուժեղ է դառնում այն ժամանակ, երբ տաքացած օվկիանոսն ու մթնոլորտը սկսում են աշխատել նույն ուղղությամբ։ Այդ պահին այն այլևս պարզապես տաք ջրի գոտի չէ, այլ կլիմայական մեծ շարժիչ։
Եթե այս շարժիչը հասնի շատ ուժեղ մակարդակի, 2026-ի վերջն ու 2027-ի սկիզբը կարող են դառնալ այն ժամանակահատվածը, երբ աշխարհի տարբեր անկյուններում մարդիկ նույն հարցը տան․ ինչո՞ւ եղանակը հանկարծ այսքան տարօրինակ դարձավ։
Պատասխանի մի մասը կարող է լինել շատ հեռու՝ Խաղաղ օվկիանոսի տաքացած ջրերում։
Մարդը սովոր է մտածել, որ օվկիանոսը լուռ է։ Բայց երբեմն այն խոսում է ամբողջ մոլորակի եղանակով։
Հաճախ տրվող հարցեր
Ի՞նչ է El Niño-ն պարզ բառերով
El Niño-ն Խաղաղ օվկիանոսի արևադարձային հատվածի անսովոր տաքացումն է, որը փոխում է օվկիանոսի և մթնոլորտի փոխազդեցությունը։ Դրա հետևանքով աշխարհի տարբեր շրջաններում կարող են փոխվել տեղումների, շոգերի, երաշտների և փոթորիկների հավանականությունները։
«Super El Niño»-ն պաշտոնական գիտական տերմի՞ն է
Ոչ։ Պաշտոնական դասակարգման մեջ սովորաբար օգտագործվում են թույլ, միջին, ուժեղ կամ շատ ուժեղ El Niño ձևակերպումները։ «Super El Niño»-ն ավելի շատ մեդիա արտահայտություն է, որով նկարագրում են հատկապես ուժեղ և մեծ ազդեցություն ունեցող El Niño իրադարձությունները։
Կարո՞ղ է El Niño-ն ազդել Հայաստանի վրա
Հայաստանի վրա դրա ազդեցությունը ուղիղ և պարզ կանխատեսում չէ։ Սակայն El Niño-ն կարող է ազդել գլոբալ ջերմաստիճանի, սննդամթերքի միջազգային շուկաների, էներգիայի պահանջարկի և տարածաշրջանային եղանակային շեղումների ընդհանուր ֆոնի վրա։
Գրանցվիր մեր 
