Դանիացի և գերմանացի գիտնականները շրջանառության մեջ են դրել «մութ անձի ընդհանուր գործոն» (Dark Factor of Personality կամ D-factor) հասկացությունը։ Ըստ այս գաղափարի՝ մարդու բնավորության տարբեր բացասական գծերը կարող են ունենալ մեկ ընդհանուր՝ «մութ» հիմք։
Այս մոտեցումը գիտնականներին հնարավորություն է տվել ավելի համակարգված ուսումնասիրելու, թե որքանով է մարդը հակված այնպիսի վարքի, որը բարոյական, էթիկական կամ սոցիալական տեսանկյունից կարող է անընդունելի համարվել։
Մութ անձի գործոնը ցույց է տալիս, թե որքան մեծ է հավանականությունը, որ մարդը սեփական շահերի համար կարող է անտեսել ուրիշների իրավունքներն ու բարեկեցությունը։
Գիտնականները մութ անձի գործոնը բնութագրում են որպես սեփական օգուտը առավելագույնի հասցնելու հակում՝ ուրիշների հաշվին, ինչպես նաև այնպիսի համոզմունքների առկայություն, որոնց միջոցով մարդն արդարացնում է իր վնասակար վարքը։
Մութ անձի բարձր գործոն ունեցող մարդիկ հաճախ ձգտում են իրենց նպատակներին հասնել ցանկացած գնով, նույնիսկ եթե դրա ճանապարհին ստիպված են վնասել ուրիշներին։ Որոշ դեպքերում ուրիշին դիտավորյալ վնաս պատճառելն ինքնին կարող է նրանց նպատակը լինել։
Հետազոտողները նշում են նաև, որ նման մարդկանց մոտ կարեկցանքն ու ալտրուիզմը սովորաբար թույլ են արտահայտված։ Նրանք կարող են օգնել ուրիշներին, բայց հաճախ միայն այն դեպքում, երբ դրանից իրենք էլ ինչ-որ օգուտ են ստանում։
Այլ կերպ ասած՝ նախքան որևէ մեկին օգնելը նրանք սովորաբար մտածում են նաև այն մասին, թե ինչ կարող են շահել դրանից։
Չարամտությունը կարելի՞ է չափել այնպես, ինչպես ինտելեկտը
Այս հետազոտությունն իրականացրել են Գերմանիայի և Դանիայի մի շարք համալսարանների գիտնականներ։
Նրանք ենթադրել են, որ մարդու չարամիտ և սոցիալապես անցանկալի գծերը հնարավոր է չափել մոտավորապես նույն սկզբունքով, որով հոգեբանության մեջ գնահատվում է ընդհանուր ինտելեկտը։
Այս գաղափարը հիմնված է հոգեբան Չարլզ Սփիրմանի աշխատանքների վրա։ Հենց նա է հոգեբանության մեջ ներմուծել ընդհանուր ինտելեկտի գործոնի՝ g-factor-ի հասկացությունը։
Ըստ այդ տեսության՝ եթե մարդը բարձր արդյունք է ցույց տալիս ինտելեկտի մի տեսակը գնահատող թեստում, մեծ հավանականությամբ լավ արդյունք կցուցաբերի նաև ճանաչողական այլ ունակություններ չափող թեստերում։
Սքոթ Բարի Կաուֆմանը այս գաղափարը բացատրում է այսպես․
«Ընդհանուր ինտելեկտի գործոնի գաղափարը պատահական չի առաջացել։ Թեև մարդկանց ճանաչողական կարողությունները կարող են տարբեր կերպ արտահայտվել, հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ ինտելեկտի մի ոլորտում բարձր արդյունք գրանցող մարդիկ հաճախ բարձր արդյունքներ են ունենում նաև մյուս ոլորտներում»։
Մութ անձի գործոնը գործում է գրեթե նույն տրամաբանությամբ։
Գիտնականները այն ուսումնասիրել են չորս առանձին հետազոտությունների ընթացքում՝ ուշադրությունը կենտրոնացնելով սոցիալապես և բարոյապես անցանկալի 9 անձնային գծերի վրա։
Արդյունքում նրանք առանձնացրել են ինը հատկանիշ, որոնք հաճախ հանդիպում են մութ անձի բարձր գործոն ունեցող մարդկանց մոտ։
Այսինքն՝ եթե մարդու մոտ այս գծերից մեկը բավական ուժեղ է արտահայտված, մեծ է հավանականությունը, որ նրա մոտ կարելի է նկատել նաև դրանցից մի քանիսը։ Հետազոտողների կարծիքով՝ այս հատկանիշները միմյանցից ամբողջովին անկախ չեն և կարող են ունենալ ընդհանուր հոգեբանական հիմք։
Մութ անձի գործոնը կազմող բնավորության 9 հիմնական գծերը
1. Էգոիզմ
«Սեփական հաճույքն ու առավելությունը չափազանց կարևոր համարելու հակում՝ նույնիսկ շրջապատող մարդկանց կամ ամբողջ հասարակության բարեկեցության հաշվին»։
Էգոիստ մարդու համար սեփական շահը հաճախ ավելի կարևոր է, քան այն, թե ինչ հետևանքներ կունենան նրա որոշումները ուրիշների համար։
2. Մաքիավելիզմ
«Ուրիշներին մանիպուլացնելու հակում, անգթություն և սառնասիրտ, հաշվենկատ մտածողություն»։
Նման մարդը կարող է հարաբերություններին վերաբերվել որպես սեփական նպատակներին հասնելու միջոցի և փորձել կառավարել ուրիշների վարքը՝ իրեն ձեռնտու արդյունք ստանալու համար։
3. Բարոյական ինքնաարդարացում
«Ոչ էթիկական մտածողության հակում, որի դեպքում մարդը տարբեր համոզմունքների միջոցով արդարացնում է իր վարքը և իրեն թույլ տալիս շրջանցել ընդունված բարոյական սահմանները»։
Այսպիսի մարդը կարող է նույնիսկ ակնհայտորեն անարդար կամ վնասակար արարքի համար գտնել բացատրություն, որը թույլ կտա իրեն մեղավոր չզգալ։
4. Նարցիսիզմ
«Նարցիսի գլխավոր շարժառիթներից մեկը սեփական ես-ի մեծարումն ու ամրապնդումն է»։
Նրա համար չափազանց կարևոր կարող են լինել սեփական բացառիկության զգացումը, ուրիշների հիացմունքը և այն համոզմունքը, որ ինքը առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում շրջապատում։
5. Արտոնվածության զգացում
«Կայուն համոզմունք, որ մարդն արժանի է ավելիին և ավելի լավին, քան մյուսները»։
Նման մարդը կարող է համոզված լինել, որ հատուկ վերաբերմունքը, առավելությունները կամ արտոնությունները բնականաբար իրեն են հասնում՝ անկախ այն բանից, թե իրականում ինչ է արել դրանց արժանանալու համար։
6. Փսիխոպաթիա
«Կարեկցանքի պակաս՝ զուգորդված անգթության, թույլ ինքնատիրապետման և իմպուլսիվության հետ»։
Այս գիծը ուժեղ արտահայտված մարդկանց համար կարող է դժվար լինել զգալ կամ հաշվի առնել ուրիշների ապրումները։ Միաժամանակ նրանք հաճախ գործում են հանկարծակի՝ առանց հետևանքները լիարժեք գնահատելու։
7. Սադիզմ
«Ուրիշներին նվաստացնելու, նրանց նկատմամբ դաժան կամ ագրեսիվ վարք դրսևորելու և դրանից հաճույք ստանալու հակում»։
Սադիստական հակում ունեցող մարդը կարող է հաճույք ստանալ ուրիշներին հոգեբանական կամ ֆիզիկական ցավ պատճառելուց։ Երբեմն այդ վարքի նպատակը նաև դիմացինի նկատմամբ իշխանություն և վերահսկողություն հաստատելն է։
8. Սեփական շահերի վրա կենտրոնացում
«Նյութական բարիքների, հասարակական դիրքի և անձնական ձեռքբերումների նկատմամբ չափազանց մեծ կենտրոնացում՝ ներառյալ ունեցվածքը, ճանաչումը, հեղինակությունը, պաշտոններն ու տարբեր կարգավիճակային առավելությունները»։
Այս դեպքում մարդու համար առաջնային են դառնում սեփական հաջողությունը, կարգավիճակը և նյութական ձեռքբերումները։
9. Վրեժխնդրություն
«Իրական կամ երևակայական վիրավորանքի համար ուրիշներին վնասելու հակում՝ նույնիսկ այն դեպքում, երբ վրեժը կարող է վնասել նաև հենց վրեժ լուծողին»։
Այդ վնասը կարող է լինել սոցիալական, ֆինանսական, հուզական կամ ֆիզիկական։
Իսկ որքանո՞վ է մութ անձի գործոնն արտահայտված ձեր մեջ
Հնարավոր է՝ այս պահին արդեն մտածում եք, թե որքանով են այս հատկանիշները բնորոշ հենց ձեզ։
Ստորև ներկայացված են ինը պնդումներ։ Կարդացեք դրանք և ինքներդ ձեզ համար որոշեք՝ համաձայն եք դրանց հետ, թե ոչ։
Եթե լիովին համաձայն եք դրանցից ընդամենը մեկի կամ երկուսի հետ, ամենայն հավանականությամբ, մութ անձի գործոնը ձեր դեպքում այնքան էլ բարձր չէ։ Իսկ եթե համաձայն եք հինգ կամ ավելի պնդումների հետ, դա կարող է ցույց տալ, որ մութ անձին բնորոշ որոշ գծեր ձեզ մոտ ավելի ուժեղ են արտահայտված։
- Հնարավոր չէ առաջ անցնել մրցակիցներից և հասնել ուզածիդ՝ գոնե ինչ-որ հարցում խորամանկության չդիմելով։
- Ինձ դուր է գալիս մանիպուլացնել ուրիշներին, որպեսզի հասնեմ իմ ուզածին։
- Մարդիկ, որոնց հետ վատ են վարվում, սովորաբար արժանի են եղել նման վերաբերմունքի։
- Ես գիտեմ, որ առանձնահատուկ եմ, որովհետև ինքս այդպես եմ զգում, և ուրիշներն էլ են դա ինձ ասում։
- Ես անկեղծորեն կարծում եմ, որ աշխարհն ինձ ավելի շատ բան է «պարտք», քան մյուսներին։
- Ես կարող եմ ասել կամ անել գրեթե ամեն ինչ՝ ուզածիս հասնելու համար։
- Ինձ դուր է գալիս ուրիշներին հոգեկան կամ ֆիզիկական ցավ պատճառելը։
- Ես միշտ շրջապատիս պատմում եմ իմ հաջողությունների մասին։
- Երբեմն արժե նույնիսկ ինքդ տուժես, միայն թե մյուսներն ստանան իրենց հասանելիք պատիժը։
Կարևոր է հասկանալ․ այս ինը պնդումները կարող են օգտագործվել միայն որպես ինքնադիտարկման պարզ միջոց։ Դրանք հոգեբանական ախտորոշում չեն և չեն կարող փոխարինել մութ անձի գործոնը չափող մասնագիտական հարցաշարերին։
Գրանցվիր մեր 
