«Մարդիկ առաջ ավելի լավն էին։ Ավելի բարի էին, ավելի ազնիվ։ Հիմա ամեն մեկն իր մասին է մտածում»։
Այս խոսքերը հաստատ լսել եք։ Գուցե ինքներդ էլ եք ասել՝ հերթական խաբեության մասին կարդալուց, կոպիտ վերաբերմունքի հանդիպելուց կամ սոցցանցերի մեկնաբանությունները նայելուց հետո։
Բայց մի բան այստեղ չի համընկնում։
Նույնը ասում էին նաև այն մարդիկ, որոնց ժամանակները մենք այսօր հիշում ենք որպես «լավ ժամանակներ»։
Նրանցից առաջ էլ էին ասում։ Ու եթե ամեն սերունդ իսկապես նախորդից վատն է, դժվար է պատկերացնել, թե ինչ անթերի մարդիկ պիտի ապրած լինեին հազարավոր տարիներ առաջ։
Գիտնականները որոշել են պարզել՝ ինչի վրա է հիմնված այսքան տարածված համոզմունքը։ Նրանց գտած պատասխանը մտածելու տեղիք է տալիս։
«Առաջ ավելի լավ էր» ասողներն էլ իրենց «առաջն» ունեին
Ավելի քան երկու հազար տարի առաջ հռոմեացի պատմիչ Տիտոս Լիվիոսը նույնպես դժգոհում էր բարքերի անկումից։ Նա գրում էր, որ հասարակությունը կորցնում է իր բարոյական հիմքերը և գնալով վատանում։
Ծանոթ խոսքեր են, չէ՞։
2023-ին հոգեբաններ Ադամ Մաստրոյանին և Դենիել Գիլբերտը Nature գիտական ամսագրում հրապարակեցին ուսումնասիրություն՝ համադրելով տարբեր տարիների հարցումների արդյունքներն ու իրենց անցկացրած հետազոտությունները։ Առնվազն 60 երկրում մարդիկ համոզված էին, որ մարդկային բարքերը վատանում են։ ԱՄՆ-ում այս դժգոհությունը կրկնվում էր 1949-ից մինչև 2019 թվականն անցկացված հարցումներում։
Այսինքն՝ նրանք, ում ժամանակներն այսօր կարող ենք ավելի մարդկային համարել, իրենք էլ էին ասում․ «Մարդիկ արդեն առաջվանը չեն»։
Յուրաքանչյուր սերունդ իր անցյալում գտնում էր մի ժամանակ, երբ մարդիկ, իր կարծիքով, ավելի լավն էին։
Այսօրվա վատը ավելի շատ է աչքի ընկնում
Պատկերացրեք երկու դեպք։
Մարդը գտնում է ուրիշի դրամապանակը և վերադարձնում տիրոջը։
Մյուսը խաբում է մեկին, իսկ հետո դեռ ծաղրում նրան։
Ո՞ր պատմությունն ավելի ուժեղ կազդի ձեզ վրա։ Ո՞րը կպատմեք ընկերոջը։ Ո՞րի տակ ավելի հավանական է, որ գրեք՝ «էս ո՞ւր ենք հասել»։
Բացասական լուրերին ավելի ուժեղ արձագանքելու մեր հակումը գիտնականներն ուսումնասիրել են։ 17 երկրում անցկացված հետազոտությունը ցույց է տվել, որ մասնակիցների օրգանիզմը միջինում ավելի ուժեղ էր արձագանքում բացասական լուրերին, թեև բոլորի արձագանքը նույնը չէր։
Առօրյայում սա կարող է շատ պարզ արտահայտվել․ վատ դեպքը գրավում է մեր ուշադրությունն ու երկար մնում մտքում, իսկ սովորական բարությունն անգամ չենք նկատում։
Մեկն օգնում է հարևանին։ Մեկը պահում է խոստումը։ Մեկը վերադարձնում է պարտքը։ Մեկը հոգնած է, բայց ժամանակ է գտնում ընկերոջը լսելու համար։
Սրանք էլ են մեր կյանքի մի մասը։ Բայց որքան հաճախ ենք դրանցից հետո ասում․ «Տեսեք՝ ինչ լավն են մարդիկ դարձել»։
Մինչդեռ մեկ ստոր արարքը երբեմն բավական է, որ հիասթափվենք բոլորից։
Անցյալի ցավը ժամանակի հետ կարող է մեղմանալ
Հիշեք ձեր կյանքի որևէ դժվար շրջան։
Գուցե լավ հիշում եք, թե ինչ խնդիրներ ունեիք։ Բայց այսօր դրանց մասին մտածելիս պարտադիր չէ, որ նույն ուժով զգաք այն ժամանակվա վախը, նեղվածությունն ու անհանգստությունը։
Հոգեբանության մեջ ուսումնասիրվել է այսպիսի օրինաչափություն․ անցյալի դեպքերի հետ կապված բացասական զգացումները հաճախ ավելի արագ են թուլանում, քան դրականները։ Տարբեր մշակույթների մարդկանց մասնակցությամբ հետազոտությունը նույնպես արձանագրել է այս երևույթը։ Խոսքը ցավոտ հիշողությունները ջնջելու մասին չէ․ ժամանակի հետ կարող է փոխվել այն, թե որքան ուժեղ են դրանք ազդում մեզ վրա։
Այդպես անցյալից ավելի հեշտ ենք մտաբերում երկար զրույցները, մտերմությունը, միասին անցկացրած երեկոները։ Իսկ նույն տարիների խաբեությունները, վիրավորանքներն ու անարդարություններն այլևս այնքան սուր չենք զգում։
Այսօրվա կոպիտ պատասխանը դեռ նեղացնում է մեզ։ Տասնհինգ տարի առաջ լսած կոպիտ պատասխանը գուցե վաղուց մոռացել ենք։
Մաստրոյանին և Գիլբերտը ենթադրում են, որ այս երկու երևույթը միասին կարող են ստեղծել մարդկանց վատանալու պատրանք․ ներկայի վատը ավելի շատ ենք նկատում, իսկ անցյալի վատը ժամանակի հետ ավելի քիչ է ցավեցնում։ Նրանց առաջարկած բացատրությունը ներկայացված է նաև Կոլումբիայի համալսարանի հոդվածում։
Ստացվում է՝ այսօրվա թարմ հիասթափությունը համեմատում ենք մի անցյալի հետ, որի ցավն արդեն մեղմացել է։
Մի հարց, որից հետո պատկերը կարող է փոխվել
«Մարդիկ վատացել են»։
Իսկ ձեր ընկե՞րը։ Ձեր քո՞ւյրը։ Այն գործընկե՞րը, որը դժվար պահին օգնեց։ Հարևա՞նը, որի վրա դեռ կարող եք հույս դնել։
Հետազոտության հետաքրքիր արդյունքներից մեկն էլ սա էր․ երբ մասնակիցներին հարցնում էին անձամբ ճանաչած մարդկանց մասին, նրանց վատանալու համոզմունքը թուլանում էր։ Ավելին՝ մասնակիցները համարում էին, որ տարիների ընթացքում իրենց ճանաչած որոշ մարդիկ ավելի լավն են դարձել։
Սա արժե մի պահ ծանրութեթև անել։
Ասում ենք՝ մարդիկ անտարբեր են դարձել։ Հետո զանգում ենք մեկին՝ վստահ լինելով, որ կլսի։
Ասում ենք՝ ոչ մեկին չի կարելի վստահել։ Բայց տան բանալին թողնում ենք հարևանի մոտ։
Ասում ենք՝ բարություն չի մնացել։ Բայց հիշում ենք մեկին, որը մեր ամենադժվար օրը կողքներիս էր։
Այս հակասությունն անտեսել պետք չէ։ Երբ ասում ենք «մարդիկ», հաճախ մտքում ունենք լսած ու տեսած ամենավատ դեպքերը։ Իսկ կոնկրետ մարդու մասին խոսելիս հիշում ենք նաև նրա օգնությունը, հոգատարությունը, պահած խոստումը։
Իսկ եթե այս համոզմունքը սկսի փոխել նաև մեզ
Պատկերացրեք՝ ինչպիսի զրույց կստացվի, եթե դեռ չսկսած համոզված լինեք, որ դիմացինը ձեզնից անպայման ինչ-որ օգուտ է ուզում ստանալ։
Գուցե ավելի սառը խոսեք։ Չհետաքրքրվեք նրանով։ Չառաջարկեք ձեր օգնությունը։ Հեռավորություն պահեք՝ դեռ չհասցրած ճանաչել մարդուն։
Իսկ երբ նա էլ զուսպ պատասխանի, մտածեք․ «Ահա, էլի ճիշտ էի»։
Այստեղ արժե ինքներս մեզ հարցնել․ մենք պարզապես հիասթափվա՞ծ ենք մարդկանցից, թե՞ այդ հիասթափության պատճառով արդեն ինքներս էլ ենք ուրիշ կերպ վերաբերվում նրանց։
Անարդարությունը, դաժանությունն ու խաբեությունը իրական են։ Դրանց հանդիպելիս հիասթափվելն էլ հասկանալի է։ Բայց մեկի վատ արարքը դեռ բավարար չէ բոլոր մարդկանց մասին եզրակացություն անելու համար։
Հաջորդ անգամ, երբ մտածեք՝ «առաջ մարդիկ ավելի լավն էին», փորձեք հիշել նաև մեկին, որն այսօր լավ է վերաբերվել ձեզ։
Պարտադիր չէ, որ նա մեծ հերոսություն արած լինի։
Գուցե չի խաբել, թեև կարող էր։ Օգնել է, թեև պարտավոր չէր։ Լսել է ձեզ, թեև ինքն էլ ծանր օր է ունեցել։
Գուցե բարությունը չի անհետացել։ Պարզապես այն այնքան չի աղմկում, որքան այն ամենը, ինչից հիասթափվում ենք։
Գրանցվիր մեր 
