ԱԲ-ն մտածում է մեր փոխարեն, իսկ մենք կորցնում ենք ինքնուրույն մտածելու ունակությունը. ահա գիտական ապացույցը

ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի գիտնականների համատեղ հետազոտությունն իսկապես մտահոգիչ արդյունքներ է գրանցել։ Պարզվում է՝ բավական է ընդամենը տասը րոպե աշխատել արհեստական բանականության (ԱԲ) հետ, որպեսզի մարդու մոտ կտրուկ անկում ապրի ինքնուրույն խնդիրներ լուծելու ունակությունը։ Ավելին՝ կորչում է անգամ փորձելու ցանկությունը։ Թեև այս ուսումնասիրությունը դեռ վերջնական գրախոսական չի անցել, դրա մասշտաբն ու մեթոդները ստիպում են լրջորեն խորհել այս խնդրի շուրջ։

Չմոռանաք բաժանորդագրվել մեր Telegram ալիքին:

Ինչպե՞ս էր կազմակերպվել գիտափորձը

Աշխատությունը հրապարակվել է arXiv հարթակում 2026 թվականի ապրիլին։ Փորձարկումներին ընդհանուր առմամբ մասնակցել է 1222 մարդ։ Առաջին փուլում 350 ամերիկացիներ պետք է կոտորակներով մաթեմատիկական խնդիրներ լուծեին։ Նրանց կեսին թույլատրեցին օգտվել OpenAI-ի GPT-5 մոդելի վրա հիմնված չաթ-բոտից, իսկ մյուս կեսն աշխատում էր ինքնուրույն։ Ամենահետաքրքիրը սկսվեց թեստի կեսից, երբ օգնականից օգտվող խմբի համար արհեստական բանականության հասանելիությունը հանկարծակի անջատվեց։

Արդյունքներն ուղղակի ապշեցուցիչ էին. չաթ-բոտից զրկվելուց հետո այդ խմբի մասնակիցները սկսեցին շատ ավելի հաճախ սխալվել, իսկ շատերն էլ պարզապես կիսատ էին թողնում առաջադրանքները։ Նույն պատկերը կրկնվեց նաև երկրորդ գիտափորձի ժամանակ՝ 670 հոգու մասնակցությամբ։ Երրորդ փուլը, որն արդեն վերաբերում էր տեքստի ընկալմանը, ևս մեկ անգամ ապացուցեց այս օրինաչափությունը։

«Եռացող գորտի» էֆեկտը նեյրոցանցերի դարաշրջանում

Հեղինակներն այս երևույթը նկարագրելու համար հիշատակում են «եռացող գորտի» հայտնի մետաֆորը։ Եթե գորտին գցենք եռման ջրի մեջ, նա անմիջապես դուրս կցատկի, իսկ եթե ջուրը տաքացնենք աստիճանաբար, նա վտանգը չի նկատի ու կխաշվի։ Իհարկե, բնության մեջ գորտերն իրականում այդպես չեն վարվում, բայց մարդկային վարքագիծը նկարագրելու համար համեմատությունը վախեցնելու չափ դիպուկ է։

Ինչո՞ւ է բավական ընդամենը 10 րոպեն

Ամենաանսպասելին այն արագությունն է, որով ձևավորվում է այս կախվածությունը։ Պարզվում է՝ բավական է ընդամենը տասը րոպե շփվել ԱԲ-ի հետ, որպեսզի մարդու ակնկալիքներն ու մտածելակերպը փոխվեն։

Գիտնականները կարծում են, որ սրա պատճառը ժամանակակից ալգորիթմների կառուցվածքն է։ Լավ ուսուցիչը միանգամից չի ասում ճիշտ պատասխանը. նա ուղղորդում է, ստիպում է մտածել ու երբեմն էլ մերժում է օգնել։ Սակայն չաթ-բոտերը ծրագրավորված են այլ տրամաբանությամբ՝ տալ արագ և սպառիչ պատասխաններ՝ հաճախ անտեսելով մարդու երկարաժամկետ զարգացումը։

Հուշումներ՝ պատրաստի լուծումների փոխարեն

Այնուամենայնիվ, կա նաև լավ նորություն։ Գիտափորձի այն մասնակիցները, որոնք նեյրոցանցից խնդրում էին միայն հուշումներ և ուղղորդումներ, հաջողությամբ շարունակում էին գլուխ հանել առաջադրանքներից անգամ ԱԲ-ն անջատելուց հետո։ Իսկ ահա նրանք, ովքեր պահանջում էին վերջնական լուծումներ, հայտնվում էին անելանելի վիճակում։

Կարդացեք նաև՝ Գիտնականները բացահայտել են արհեստական բանականության «մութ կողմը». ChatGPT-ն մարդկանց մղում է ստի և ագրեսիայի

Սպառնալիք կրթությանն ու մտավոր գերբեռնվածություն

Հեղինակները լուրջ անհանգստություն են հայտնում դպրոցներում և բուհերում ԱԲ գործիքների անվերահսկելի տարածման կապակցությամբ։ Եթե այս տեմպերը պահպանվեն, մենք կունենանք մի սերունդ, որը պարզապես չի իմանա սեփական մտավոր կարողությունների սահմանը։

Բացի այդ, ի հայտ է եկել ևս մեկ խնդիր՝ մտավոր գերբեռնվածությունը։ Նեյրոցանցերի հետ ակտիվ աշխատող մարդկանց մոտ 14%-ը գանգատվում է կոգնիտիվ հոգնածությունից, գլխացավերից և ուշադրության անկումից։

Ամփոփում և պրակտիկ խորհուրդ

Այս ամենից արժե անել մի պարզ հետևություն. ԱԲ-ն պետք է լինի ինքնակրթության գործիք, ոչ թե մեր ուղեղի փոխարինող։ Խնդրեք հուշումներ, վերլուծեք տարբերակները, բայց վերջնական որոշումը թողեք ձեզ։ Եթե զգում եք, որ առանց չաթ-բոտի անգամ չեք կարողանում կենտրոնանալ առաջադրանքի վրա, ուրեմն ձեր «եռացող ջուրն» արդեն բավականին տաքացել է։