Թե որն է երջանկության իրական բանալին և ինչն է կյանքը դարձնում իսկապես լավ, մարդկանց հետաքրքրել է առնվազն 2300 տարի։ Այս հարցի շուրջ մտածել է նաև հույն փիլիսոփա Էպիկուրը։ Նա առանձնացրել էր լավ կյանքի երեք հիմնական բաղադրիչ, որոնցից մեկը ընկերությունն էր։
Վերջին հարյուր տարվա ընթացքում այս հարցը սկսել են ուսումնասիրել նաև հոգեբանությունը, գենետիկան և նյարդակենսաբանությունը՝ յուրաքանչյուրը իր տեսանկյունից։
Այժմ նոր հետազոտությունը հուշում է, որ երջանկության համար առանձնապես կարևոր մի գործոն կա՝ ազատությունը։ Ավելի ճիշտ՝ այն զգացողությունը, որ մենք ինքներս ենք տնօրինում մեր կյանքը։
Ի՞նչն է իրականում դարձնում կյանքը լավ
The Journal of Positive Psychology գիտական ամսագրում հրապարակված հետազոտությունն իրականացրել են Տորոնտոյի համալսարանի հոգեբաններ Ջեյսոն Ու. Փեյնը և Ուլրիխ Շիմակը։ Նրանք փորձել են ավելի խորությամբ հասկանալ, թե ինչի վրա են հիմնվում լավ կյանքի մասին մեր պատկերացումները։
Տեսություններից մեկը՝ այսպես կոչված հեդոնիստական մոտեցումը, պնդում է, որ բարեկեցությունը հիմնականում հաճույք ստանալն է և տհաճ զգացողություններից խուսափելը։
Մյուս մոտեցումը, որը հաճախ անվանում են էվդայմոնիկ, ենթադրում է, որ լավ կյանքում կարևոր են նաև այն բաները, որոնք միշտ չէ, որ տվյալ պահին հաճելի են կամ մեզ լավ են զգացնել տալիս։
Պատկերացրեք, օրինակ, հիվանդ հարազատին խնամելը։ Դա կարող է հոգնեցնող, սթրեսային և նույնիսկ շատ ծանր լինել։ Բայց մարդկանց մեծ մասը դժվար թե ասի, որ նման փորձառությունն արժեք չունի միայն այն պատճառով, որ տվյալ պահին իրեն երջանիկ չի դարձնում։
Հետազոտողներին հատկապես հետաքրքրել են ինքնորոշման տեսության մեջ առանձնացվող երեք հոգեբանական հիմնական պահանջմունքները՝
- կապվածությունը՝ կարևոր և իմաստալից հարաբերություններ ունենալը,
- կարողունակությունը՝ զգալը, որ ինչ-որ բան կարողանում եք անել և արդյունավետ եք,
- ինքնավարությունը՝ զգալը, որ ձեր գործողություններն ընտրում եք ինքներդ, այլ ոչ թե անում եք պարտադրանքով։
Հետազոտողները ցանկանում էին հասկանալ՝ այս գործոններն արդյո՞ք ազդում են մարդու՝ սեփական կյանքի գնահատականի վրա անկախ նրանից, թե տվյալ պահին նա իրեն որքան լավ կամ վատ է զգում։
Երջանկության գաղտնիքը փողը չէ, այլ ազատությունը, հուշում է ուսումնասիրությունը
Հետազոտության մեջ օգտագործված մոդելը ներառում է հարցումների տվյալների հիման վրա ստացված թվային գնահատականներ, որոնք ցույց են տալիս, թե երջանկության տարբեր բաղադրիչներն ինչպես են կապված միմյանց հետ։
(Payne & Schimmack, The Journal of Positive Psychology, 2026)
Ինքնավարությունը տարբերվեց մյուս գործոններից
Պատասխանը գտնելու համար հետազոտողները 2022 թվականին հարցում են անցկացրել Կանադայում և Մեծ Բրիտանիայում բնակվող 18-ից 80 տարեկան ավելի քան 1200 չափահասների շրջանում։
Մասնակիցները պատասխանել են իրենց կյանքից բավարարվածության, դրական ու բացասական հույզերի, անձնային առանձնահատկությունների և վերոնշյալ երեք հոգեբանական պահանջմունքների բավարարվածության մասին հարցերին։
Պարզվել է, որ երեք պահանջմունքներն էլ այս կամ այն չափով կապված են կյանքից բավարարվածության հետ։ Սակայն կապվածությունն ու կարողունակությունը հիմնականում կարևոր էին այնքանով, որքանով օգնում էին մարդկանց իրենց լավ զգալ։
Ինքնավարության դեպքում պատկերն այլ էր։
Նրանք, ովքեր իրենց ավելի ինքնավար էին զգում, սովորաբար նաև ավելի գոհ էին իրենց կյանքից։ Եվ այդ կապը պահպանվում էր նույնիսկ այն ժամանակ, երբ հետազոտողները հաշվի էին առնում մարդկանց մյուս դրական ու բացասական զգացողությունները։
«Նույնիսկ այն բանից հետո, երբ հաշվի առանք, թե մարդիկ որքան լավ կամ վատ էին իրենց զգում, ավելի ինքնավար մարդիկ շարունակում էին ավելի գոհ լինել իրենց կյանքից»,— ասում է Փեյնը։
«Ինքնավարությունը միակ հոգեբանական պահանջմունքն էր, որը, կարծես, տալիս էր մի բան, որը միայն զգացողություններով հնարավոր չէր բացատրել»։
Սա նշանակում է, որ մենք, ըստ ամենայնի, ինքներս մեզ միայն այս հարցը չենք տալիս․
«Ինչպե՞ս եմ ինձ զգում»։
Մենք կարծես նաև հարցնում ենք․
«Այս կյանքն իսկապե՞ս իմն է»։
Ինչո՞ւ ենք երբեմն ընտրում ոչ ամենահաճելի ճանապարհը
Հենց այս տարբերությունն էլ կարող է բացատրել, թե ինչու մարդիկ երբեմն ընտրում են այնպիսի բաներ, որոնք տվյալ պահին առավելագույն հաճույք չեն ապահովում։
Օրինակ՝ մարդը կարող է ընտրել ավելի ծանր աշխատանք, եթե այն իրեն ավելի մեծ անկախություն է տալիս, քան ավելի հեշտ աշխատանքը։ Կամ կարող է տեղափոխվել անծանոթ վայր, որովհետև ցանկանում է ինքնուրույն որոշումներ կայացնել՝ հեռու նախկին կապերից և անցյալի ազդեցությունից։
Նման ընտրությունները գուցե մեզ անընդհատ դրական հույզեր չպարգևեն։ Բայց դրանք կարող են ամրացնել այն զգացողությունը, որ մեր կյանքը ճիշտ ուղղությամբ է գնում՝ պարզապես այն պատճառով, որ այդ ընտրությունը մենք ինքներս ենք արել։
Հետազոտողները չեն պնդում, թե հաճույքը կարևոր չէ։ Ընդհակառակը՝ դրական ու բացասական հույզերը զգալիորեն ազդել են այն բանի վրա, թե մարդիկ որքան գոհ են գնահատել իրենց կյանքը։
Արդյունքները պարզապես հուշում են, որ ո՛չ միայն հեդոնիստական, ո՛չ էլ միայն էվդայմոնիկ մոտեցումը չի տալիս ամբողջական պատկերը։ Կյանքը գնահատելիս մարդիկ, կարծես, հաշվի են առնում երկուսն էլ։
Հետազոտությունն ունի նաև սահմանափակումներ
Հեղինակները նշել են նաև ուսումնասիրության կարևոր սահմանափակումներից մեկը։ Բոլոր մասնակիցները եղել են արևմտյան, անգլախոս հասարակություններից։ Դա նշանակում է, որ արդյունքները դեռ պետք է ստուգվեն մշակութային առումով ավելի բազմազան խմբերում։
Այլ հետազոտություններում ուսումնասիրվել է նաև այն, թե ինչ դեր կարող է ունենալ մարդու տարիքը։
Այս ամենից կարելի է ավելի լայն հետևություն անել նաև նրանց համար, ովքեր փորձում են ուրիշ մարդկանց ավելի երջանիկ դարձնել։
«Բարեկեցությունը բարելավելու համար նախատեսված ծրագրերն ու միջամտությունները կարող են իսկապես օգնել մարդկանց ավելի լավ զգալ։ Բայց եթե դրանք սահմանափակում են մարդկանց ընտրությունը, կարող են հակառակ արդյունքի բերել, և մարդիկ ի վերջո իրենց կյանքն ընդհանուր առմամբ ավելի վատ գնահատեն»,— ասում է Փեյնը։
Որովհետև երբեմն կյանքից բավարարված լինելու համար ամենակարևորը այն չէ, որ ինչ-որ մեկը ձեր փոխարեն կատարել է «ճիշտ» ընտրությունը։
Կարևորն այն է, որ ընտրելու հնարավորություն ունեցել եք հենց դուք։
Ուսումնասիրությունը հրապարակվել է The Journal of Positive Psychology գիտական ամսագրում։
Գրանցվիր մեր 
