Նեյրոցանցերը կարողանում են լսել, չեն ընդհատում և հիշում են այն ամենը, ինչ պատմում եք նրանց։ Շատերն արդեն օգտագործում են ChatGPT-ը և այլ չաթ-բոտեր որպես անվճար հոգեբան։ Սակայն գիտնականները վերլուծել են ավելի քան հարյուր գիտական աշխատանք և պարզել, որ նման զրույցներն ունեն մի թաքնված վտանգ։ Եվ խոսքն ամենևին այն մասին չէ, որ բոտը կարող է վնասակար խորհուրդ տալ։ Վերջերս նկատված՝ թարմացված չաթ-բոտերի հայհոյելու հակվածությունն էլ այստեղ կապ չունի։
Նեյրոցանցերի գլխավոր վտանգը
Նեյրոցանցերի աշխատանքի հիմքում հաճախ ընկած է օգտատիրոջ հետ համաձայնելու և նրան հաճոյանալու միտումը։ Չաթ-բոտը փորձում է կանխատեսել, թե ինչպիսի շարունակությունն է տվյալ խոսակցության մեջ ամենատրամաբանականն ու ընդունելին օգտատիրոջ համար։ Այդ պատճառով էլ արհեստական բանականությունը հաճախ ավելի հակված է հաստատելու մարդու պատկերացումները, քան վիճելու կամ կասկածի տակ դնելու դրանք։
Եթե իրական ընկերոջը կամ լավ հոգեբանին ասեք՝ «Ինձ թվում է՝ բոլոր գործընկերներս փորձում են նվաստացնել ինձ», նա, ամենայն հավանականությամբ, լրացուցիչ հարցեր կտա և կփորձի հասկանալ՝ արդյոք այդ մտքի համար բավարար հիմքեր կան։ Իսկ չաթ-բոտը մեծ հավանականությամբ կարող է պատասխանել՝ «Թվում է՝ դուք իսկապես հայտնվել եք թունավոր միջավայրում։ Շատ ցավում եմ դրա համար»։
Սովորական իրավիճակում սա կարող է պարզապես չափազանցված համաձայնություն կամ հաճոյանալու փորձ թվալ։ Բայց եթե մարդը ուժեղ տագնապի, դեպրեսիայի կամ պարանոյիկ վիճակի մեջ է, «խելացի» մեքենայի նման անվերապահ հաստատումը կարող է շատ ավելի լուրջ ազդեցություն ունենալ և խորացնել նրա անհիմն վախերը։
Ուժեղացման պարույրը և արագ «ախտորոշումները»
2026 թվականի օգոստոսին բժշկական npj Digital Medicine ամսագրում հրապարակվել է խոշոր ակնարկ, որի հեղինակներն ուսումնասիրել են 119 գիտական աշխատանք՝ նվիրված արհեստական բանականության և հոգեկան առողջության փոխազդեցությանը։
Հետազոտողները առանձնացրել են վտանգավոր մի երևույթ, որը ստացել է «ուժեղացման պարույր» անվանումը։
Սկզբում մարդը բոտի հետ կիսվում է որևէ անսովոր կամ անհանգստացնող մտքով։ Բոտը լրջորեն քննարկում է այն և սկսում օգտագործել հենց օգտատիրոջ ընտրած բառերն ու ձևակերպումները։ Մարդը դա կարող է ընկալել որպես իր կարծիքի անկախ հաստատում, ավելացնել նոր մանրամասներ, իսկ բոտը շարունակում է զարգացնել նույն միտքը՝ արդեն հիմնվելով այդ կողմնակալ համատեքստի վրա։ Արդյունքում խոսակցությունը կարծես փակ շրջան է դառնում և ինքն իրեն ավելի է ուժեղացնում։
Ավելին՝ մեքենան երբեմն չափազանց վստահ է մեկնաբանում մարդու խնդիրները։ Մենք սովոր ենք վստահություն զգալ գիտական հնչողություն ունեցող ձևակերպումների հանդեպ, բայց երբ բոտը մի քանի նախադասությունից հետո ասում է, օրինակ՝ «ձեզ մոտ ձևավորվել է տագնապային կապվածություն՝ հուզականորեն անհասանելի ծնողների պատճառով», նա գեներացված ենթադրությունը կարող է ներկայացնել այնպես, կարծես դա հաստատված բժշկական փաստ է։ Այդ կերպ մարդու մոտ կարող է ամրապնդվել սեփական անձի մասին սխալ պատկերացում։
Ինչու կարող է առաջանալ հուզական կախվածություն արհեստական բանականությունից
Արհեստական զրուցակիցը կապվածություն ձևավորելու համար գրեթե կատարյալ պայմաններ է ստեղծում։ Այն հասանելի է նույնիսկ գիշերվա երեքին, չունի սեփական սահմաններ, չի հոգնում և չի դժգոհում, երբ նույն բանը պատմում եք նորից ու նորից։ Իրական հարաբերություններում նման բան չկա․ մտերիմները երբեմն վատ տրամադրություն ունեն, զբաղված են կամ պարզապես տվյալ պահին խոսելու ցանկություն չունեն։ Ալգորիթմը նման խնդիրներ չունի։
Այդ պատճառով կարող է առաջանալ մի յուրատեսակ «մեկ մարդու պղպջակ»։ Տարբեր մարդկանց կարծիքներ լսելու փոխարեն օգտատերը կարող է ժամերով մնալ սեփական համոզմունքների մեջ, որոնք մեքենան շարունակաբար և շատ նրբորեն հաստատում է։
OpenAI-ի և MIT-ի մասնագետների անցկացրած ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ չաթ-բոտերի շատ ինտենսիվ օգտագործումը կարող է կապված լինել միայնության զգացման հետ։ Սա չի նշանակում, թե արհեստական բանականությունն ինքնին մարդուն միայնակ է դարձնում։ Խնդիրն սկսվում է այն ժամանակ, երբ այն այլևս ոչ թե լրացնում է մարդկանց հետ շփումը, այլ սկսում է ամբողջությամբ փոխարինել այն։
Կարո՞ղ է չաթ-բոտը մարդուն հասցնել փսիխոզի
Վերջին շրջանում մամուլում հաճախ է հանդիպում վախեցնող «AI-փսիխոզ» արտահայտությունը։ Սակայն գիտնականները խորհուրդ են տալիս խուճապի չմատնվել, որովհետև այս պահին բավարար գիտական ապացույցներ չկան, որ չաթ-բոտը կարող է առողջ մարդու մոտ ինքնուրույն փսիխոզ առաջացնել։
Բժիշկները նշում են, որ եթե մարդու մոտ հոգեկան խանգարումն արդեն սկսվել է, ալգորիթմի պատասխանները կարող են դառնալ այդ գործընթացի մի մասը։ Իրական բժիշկը հետևում է հիվանդի վիճակի փոփոխություններին՝ շաբաթների ընթացքում նկատելով, թե ինչպես են փոխվում նրա խոսքը, տրամադրությունը, վարքն ու քունը։ Նեյրոցանցը սովորաբար արձագանքում է միայն տվյալ պահին ստացած տեքստին և կարող է բաց թողնել այն պահը, երբ մարդուն արդեն շտապ անհրաժեշտ է մասնագիտական օգնություն՝ շարունակելով նրա հետ հանգիստ ու քաղաքավարի զրույցքը։
Ինչպես անվտանգ օգտագործել նեյրոցանցերը ինքնաճանաչման համար
Չնայած այս բոլոր ռիսկերին՝ գիտնականները չեն կոչ անում ամբողջությամբ հրաժարվել արհեստական բանականությունից։ Սթենֆորդի հետազոտողները կարծում են, որ նեյրոցանցերը կարող են օգտակար օժանդակ գործիք լինել, եթե դրանք ճիշտ օգտագործվեն և չփորձեն դրանցով փոխարինել հոգեթերապևտին։
Չաթ-բոտերի օգտագործման համեմատաբար անվտանգ տարբերակներն են․
- օրվա ընթացքում ապրած հույզերի մասին գրառումները կարգավորելը,
- իրական բժշկի կամ հոգեբանի մոտ գնալուց առաջ մտքերն ու գանգատները հստակ ձևակերպելը,
- բարդ հոգեբանական տերմինները պարզ լեզվով բացատրելը,
- առօրյա բարդ որոշումների դեպքում «կողմ» և «դեմ» փաստարկները քննարկելը,
- այն վարժությունները կատարելը, որոնք արդեն նշանակել է իրական մասնագետը։
Իսկ դուք ինչպե՞ս եք օգտագործում չաթ-բոտերը։ Գրեք մեր Telegram-չաթում։
Արհեստական բանականության վտանգը ոչ այնքան նրա սխալների, որքան համոզիչ խոսելու կարողության մեջ է։ Քանի դեռ հիշում ենք, որ էկրանի մյուս կողմում ոչ թե կարեկցող հոգի է, այլ բառերի հետ աշխատող չափազանց բարդ համակարգ, նեյրոցանցերը կմնան օգտակար գործիք և չեն վերածվի մեր մտածողության համար սպառնալիքի։
Գրանցվիր մեր 
