Կան մտքեր, որոնք տարիների ընթացքում կորցնում են իրենց ուժը։ Դառնում են գեղեցիկ արտահայտություն, պատի գրություն, սոցցանցային ստատուս կամ հերթական «իմաստուն խոսք», որը մարդիկ կարդում են, հավանում ու անցնում առաջ։
Բայց կան նաև մտքեր, որոնք ժամանակի հետ ոչ թե հնանում են, այլ ավելի վտանգավոր են դառնում։ Որովհետև որքան փոխվում է աշխարհը, այնքան ավելի պարզ է երևում՝ այդ խոսքը մեր մասին էր։ Մեր վախերի, մեր դատարկության, մեր կիսատ ազատության մասին։
Ֆրիդրիխ Նիցշեի ամենահայտնի խոսքերից մեկը հենց այդպիսին է.
«Աստված մեռած է։ Աստված մեռած էլ կմնա։ Եվ մենք ենք նրան սպանել»։
Այս խոսքը պատահական աֆորիզմ չէ և ոչ էլ սոցցանցային հնարովի մեջբերում։ Այն հանդիպում է Նիցշեի «Զվարթ գիտություն» աշխատության 125-րդ հատվածում՝ հայտնի «Խելագարը» դրվագում։ Այդ հատվածում մի մարդ օրը ցերեկով լապտեր է վառում, մտնում շուկա և սկսում Աստծուն փնտրել։ Մարդիկ ծիծաղում են նրա վրա։ Իսկ նա պատասխանում է, որ Աստված մեռած է, և հենց մարդիկ են նրան սպանել։ Այս հատվածը կարելի է գտնել Նիցշեի աշխատության անգլերեն հրատարակության մեջ՝ Project Gutenberg-ում։
Առաջին հայացքից կարող է թվալ, թե սա պարզապես աթեիստական հայտարարություն է։ Բայց Նիցշեի միտքը շատ ավելի խորն ու ծանր է։ Նա չէր ասում միայն, որ մարդիկ դադարել են հավատալ Աստծուն։ Նա ասում էր՝ փլվել է այն մեծ հենարանը, որի վրա դարերով կանգնած էին իմաստի, բարոյականության, ճիշտի ու սխալի, կյանքի նպատակի մասին պատկերացումները։
Այլ կերպ ասած՝ Նիցշեի համար «Աստված մեռած է» արտահայտությունը միայն կրոնի մասին չէր։ Դա նախազգուշացում էր։ Եթե մարդն այլևս չի հավատում այն արժեքներին, որոնք դարերով ուղղություն են տվել հասարակությանը, ապա պետք է հարցնել՝ իսկ ի՞նչ է գալիս դրանց փոխարեն։ Ինչի՞ վրա է մարդը հիմա կառուցում իր կյանքը։ Ինչո՞վ է չափում ճիշտն ու սխալը։ Ի՞նչն է նրան պահում անդունդից։
Նիցշեի փիլիսոփայության մասին հեղինակավոր մեկնաբանություններում ևս այս միտքը բացատրվում է ոչ թե որպես սովորական հակակրոնական հայտարարություն, այլ որպես հին արժեքային համակարգի փլուզման մասին ահազանգ։ Օրինակ՝ Stanford Encyclopedia of Philosophy-ի Նիցշեին նվիրված հոդվածում նշվում է, որ Նիցշեի համար քրիստոնեական Աստծո հանդեպ հավատը դարձել էր անհավատալի, իսկ դրա վրա կառուցված բարոյական համակարգը կանգնած էր խոր ճգնաժամի առաջ։
Եվ հենց այստեղ է Նիցշեն սարսափելիորեն մոտենում մեր ժամանակներին։
Մենք ապրում ենք մի դարաշրջանում, որտեղ մարդը կարծես ազատվել է շատ հին արգելքներից, բայց դրանից դեռ չի դարձել ազատ։ Նա կարող է չվախենալ եկեղեցու դատաստանից, բայց սարսափել հասարակական կարծիքից։ Կարող է չհավատալ հավերժական ճշմարտություններին, բայց կուրորեն հետևել թրենդին, ալգորիթմին, մեծամասնության ճնշմանը կամ «բոլորը այդպես են անում» տրամաբանությանը։
Նիցշեի խոսքի ցավը հենց սա է․ նա նկատեց ոչ թե միայն հավատքի կորուստը, այլ հենարանի կորուստը։
Երբ մարդու ներսում փլվում է այն, ինչին նա հավատում էր, դրանից նա ինքնաբերաբար չի դառնում իմաստուն, բարի կամ անկախ։ Նա պարզապես մնում է դատարկ տարածության մեջ։ Առանց հստակ վերևի ու ներքևի։ Առանց կենտրոնի։ Առանց այն ներքին չափանիշի, որով կարելի է հասկանալ՝ ինչին արժե հավատարիմ մնալ, իսկ ինչից պետք է հեռանալ։
Նիցշեի «խելագարը» մի սարսափելի հարց է տալիս․ ի՞նչ արեցինք մենք, երբ Երկիրը պոկեցինք իր արևից։ Սա գեղեցիկ պատկեր չէ։ Սա խորը վախի պատկեր է։ Եթե արևը չկա, լույսն էլ է կորչում։ Եթե կենտրոնը չկա, ուղղությունն էլ է անհետանում։ Եթե ամեն ինչ հարաբերական է, մարդը մնում է միայնակ մի հարցի առաջ՝ իսկ ես ինչի՞ համար եմ ապրում։
Այսօր շատերը այդ հարցը չեն տալիս։ Ոչ թե որովհետև պատասխան ունեն, այլ որովհետև վախենում են լռությունից։
Դրա համար ժամանակակից մարդը հաճախ փախչում է աղմուկի մեջ։ Միացնում է հեռախոսը, որ չլսի սեփական ներսը։ Լցնում է օրը գործերով, խոսակցություններով, նորություններով, տեսանյութերով, գնումներով, վիճաբանություններով, ուրիշների հետ համեմատություններով։ Բայց երբ ամեն ինչ մի պահ լռում է, նույն հարցը նորից վերադառնում է՝ իսկ իմ կյանքը իրականում ինչի՞ համար է։
Նիցշեն այս վտանգը կապում էր նիհիլիզմի հետ։ Նիհիլիզմը պարզապես «ոչնչին չհավատալը» չէ։ Ավելի խորքային իմաստով դա այն վիճակն է, երբ բարձրագույն արժեքները կորցնում են իրենց ուժը, իսկ մարդը չի կարողանում դրանց փոխարեն ստեղծել որևէ կենդանի, ամուր և ազնիվ բան։ Britannica-ի Նիցշեի հասուն փիլիսոփայությանը նվիրված բաժնում այս միտքը կապվում է հենց արժեքների արժեզրկման և ավանդական բարոյական հիմքերի փլուզման հետ։
Ժամանակակից մարդու ողբերգությունն այն է, որ նա հաճախ նույնիսկ չի հասկանում՝ ինչ է կորցրել։ Նա իրեն կարող է համարել առաջադեմ, տեղեկացված, ազատ մտածող, անկախ։ Բայց նույն պահին ապրել ուրիշների հավանության համար, վախենալ մենակ մնալուց, չիմանալ՝ ինչն է իր համար իսկապես արժեքավոր, և ամեն առավոտ արթնանալ ներքին դատարկությամբ։
Նախկինում մարդուն ասում էին՝ սա է ճիշտը, սա է սխալը, սա է մեղքը, սա է առաքինությունը։ Այսօր շատերն ասում են՝ «յուրաքանչյուրն իր ճշմարտությունն ունի»։ Այդ խոսքի մեջ, իհարկե, ազատություն կա։ Բայց դրա մեջ վտանգ էլ կա։ Որովհետև եթե ամեն ինչ միայն «իմ ճշմարտությունն» է, ապա շատ հեշտ է սեփական եսասիրությունը ներկայացնել որպես ինքնասիրություն, անպատասխանատվությունը՝ որպես ազատություն, կոպտությունը՝ որպես անկեղծություն, իսկ հոգևոր դատարկությունը՝ որպես «ես ոչ մեկից կախված չեմ»։
«Միայնակ դուք հանճար եք, ամբոխի մեջ՝ հիմար». Նիցշեի դաժան խոսքերը բացատրում են Facebook-յան ագրեսիան
Եթե ձեզ հետաքրքրեց Նիցշեի հայացքը ժամանակակից մարդու ներքին վիճակի մասին, այս նյութը կօգնի տեսնել, թե ինչպես է նրա միտքը բացատրում նաև սոցցանցային ագրեսիան ու ամբոխային վարքը։
Նիցշեն չէր ուզում, որ մարդը պարզապես մնա հին հավատների փլատակների տակ։ Նրա մտածողության մեջ կա նաև նոր արժեքներ ստեղծելու պահանջը։ Նա քննադատում էր հին բարոյական համակարգերը ոչ թե նրա համար, որ մարդը դառնա անսկզբունք, այլ որպեսզի համարձակվի ստեղծել արժեքներ, որոնք ծնվում են ոչ թե վախից, այլ ներքին ուժից։
Այդ մասին խոսելիս կարևոր է չմոռանալ, որ Նիցշեն միայն «քանդող» մտածող չէր։ Նա նաև հարց էր դնում՝ ինչպե՞ս ապրել այն բանից հետո, երբ հին պատասխանները այլևս չեն աշխատում։ Stanford Encyclopedia of Philosophy-ի նույն հոդվածում ընդգծվում է, որ Նիցշեի փիլիսոփայության մեջ մեծ տեղ ունի արժեքների վերագնահատման և նոր արժեքներ ստեղծելու գաղափարը։
Բայց այստեղ է ամենադժվար մասը։ Հին արժեքները քանդելը հեշտ է։ Դրանք ծաղրելը՝ ավելի հեշտ։ Դրանց փոխարեն սեփական, կենդանի ու ազնիվ արժեքներ ստեղծելը՝ ահռելի դժվար։
Ժամանակակից մարդը հաճախ կանգնած է հենց այս կիսատ վիճակում։ Նա չի ուզում հին կարգապահությունը, բայց չունի ներքին կարգապահություն։ Չի ուզում հին բարոյախոսությունը, բայց չունի սեփական բարոյական ողնաշար։ Չի ուզում հավատալ պատրաստի պատասխաններին, բայց չի համարձակվում տալ սեփական մեծ հարցերը։ Արդյունքում նա ապրում է ոչ թե ազատ, այլ ցրված։
Նա ունի ընտրության անսահման հնարավորություն, բայց չունի կողմնացույց։
Ունի տեղեկատվություն, բայց ոչ իմաստություն։
Ունի կապեր, բայց ոչ մտերմություն։
Ունի կարծիք գրեթե ամեն ինչի մասին, բայց հաճախ չունի անկեղծ խոսակցություն ինքն իր հետ։
Նիցշեի խոսքը մեր ժամանակների մասին է նաև այն պատճառով, որ հին «Աստծո» տեղում մենք շատ հաճախ դրել ենք նոր աստվածներ։ Հաջողություն։ Փող։ Մարմնի պաշտամունք։ Հանրային կերպար։ Քաղաքական կուռքեր։ Գաղափարախոսություններ։ Սոցցանցերի հավանումներ։ Տեսանելի լինելու մոլուցք։
Այսօր այդ նոր կուռքերը ամենուր են։ Մեկի համար կյանքի իմաստը դարձել է երևալը։ Մյուսի համար՝ չպարտվելը։ Երրորդի համար՝ բոլորից լավը լինելը։ Չորրորդի համար՝ ոչ մեկին չվստահելը։ Բայց դրանք իրական արժեքներ չեն, եթե մարդուն չեն դարձնում ավելի ազնիվ, ավելի խորը, ավելի կենդանի։ Դրանք ընդամենը նոր դիմակներ են հին դատարկության համար։
Նիցշեի մասին Britannica-ի ընդհանուր բացատրական անդրադարձում նույնպես շեշտվում է, որ «Աստված մեռած է» միտքը պետք է հասկանալ ավելի լայն իմաստով՝ որպես կրոնական, բարոյական և մետաֆիզիկական բացարձակների փլուզման արձանագրում։ Իսկ երբ բացարձակները փլվում են, մարդը ստիպված է լինում կամ ստեղծել նոր արժեքներ, կամ ապրել ուրիշների ստեղծած փոխարինող կուռքերով։
Այդ պատճառով Նիցշեի միտքը այսօր էլ անհարմար է հնչում։ Նա կարծես ասում է. դուք քանդեցիք հին աշխարհը, բայց դեռ չեք կառուցել նորը։ Դուք ծիծաղեցիք հին հավատների վրա, բայց ձեր ներսում նույն վախերն են։ Դուք ազատություն եք պահանջում, բայց շատ հաճախ չգիտեք՝ ինչ անել այդ ազատության հետ։
Գուցե հենց սա է մեր ժամանակների ամենամեծ ներքին ճգնաժամը։ Մարդը ուզում է ապրել առանց վերևից տրված իմաստի, բայց միաժամանակ չի ուզում ինքը ստեղծել իր կյանքի իմաստը։ Ուզում է, որ ամեն ինչ լինի անհատական, բայց երբ գալիս է պատասխանատվության պահը, փնտրում է մեկին, ում վրա կարող է բարդել իր դատարկությունը։
Նիցշեի «Աստված մեռած է» խոսքը, իրականում, մեզ ուղղված հարց է։
Եթե հին հենարաններն այլևս քեզ չեն պահում, ի՞նչն է քեզ պահում։
Եթե պատրաստի ճշմարտություններն այլևս քեզ չեն համոզում, ի՞նչ ճշմարտությամբ ես ապրում։
Եթե չես հավատում նրան, ինչին հավատում էին նախորդ սերունդները, արդյո՞ք ստեղծել ես մի բան, որին արժե հավատալ։
Սա է Նիցշեի խոսքի իրական ցավը։ Այն միայն կրոնի մասին չէ։ Այն մարդու ներսի դատարկության մասին է։ Այն մասին է, որ մարդը կարող է ազատվել գրեթե ամեն ինչից և հանկարծ հասկանալ՝ ազատությունը առանց իմաստի կարող է դառնալ ոչ թե թռիչք, այլ անդունդ։
Եվ մեր ժամանակների մարդը շատ հաճախ հենց այդ անդունդի եզրին է։ Ձեռքին՝ սմարթֆոն։ Գլխում՝ հազարավոր մտքեր։ Սրտում՝ տարօրինակ դատարկություն։ Դեմքին՝ սովորական ժպիտ։
Նիցշեն դա տեսավ ավելի վաղ, քան մենք պատրաստ էինք ընդունել։
Եվ գուցե հենց դրա համար նրա խոսքը մինչև այսօր չի հնացել։
Այն պարզապես պատմական արտահայտություն չէ։
Այն հայելի է։
Իսկ ամենացավոտ հայելին այն է, որը ցույց է տալիս ոչ թե մեր դեմքը, այլ այն դատարկ տեղը, որտեղ պետք է լիներ մեր իմաստը։
Կարճ հարցեր և պատասխաններ
Ի՞նչ էր նշանակում Նիցշեի «Աստված մեռած է» խոսքը
Նիցշեի միտքը միայն կրոնի մերժում չէր։ Նա խոսում էր այն մասին, որ եվրոպական հասարակության հին արժեքային հիմքերը կորցնում են իրենց ուժը, իսկ մարդը կանգնում է նոր իմաստ ստեղծելու դժվարության առաջ։
Ինչո՞ւ է այս միտքը արդիական այսօր
Որովհետև ժամանակակից մարդը հաճախ ունի շատ ազատություն, տեղեկատվություն և ընտրություն, բայց չունի ներքին հենարան, իմաստ և սեփական արժեքային կողմնացույց։
Նիցշեն առաջարկո՞ւմ էր ապրել առանց արժեքների
Ոչ։ Նիցշեն քննադատում էր հին արժեքային համակարգերը, բայց միաժամանակ խոսում էր նոր արժեքներ ստեղծելու անհրաժեշտության մասին։ Նրա համար խնդիրը ոչ թե դատարկ ապրելն էր, այլ ավելի ազնիվ և ուժեղ հիմք գտնելը։
Օգտագործված աղբյուրներ
- Ֆրիդրիխ Նիցշե, «Զվարթ գիտություն», 125-րդ հատված՝ Project Gutenberg
- Նիցշեի փիլիսոփայության բացատրություն՝ Stanford Encyclopedia of Philosophy
- Նիցշեի հասուն փիլիսոփայությունը և նիհիլիզմի գաղափարը՝ Britannica
- «Աստված մեռած է» արտահայտության լայն բացատրություն՝ Britannica
Գրանցվիր մեր 
