Էմոցիա, որը փոխում է ուղեղի և հոգեկանի աշխատանքը. Ինչպես զգալ այն

Յուրաքանչյուրս էլ կյանքում գոնե մեկ անգամ ունեցել ենք այս զգացողությունը, նույնիսկ եթե չենք իմացել դրա հստակ անվանումը։ Մարմինը փշաքաղվում է, բառերը կարծես կոկորդում խեղդվում են, ու մենք մեզ զգում ենք անհավանական փոքր, բայց միևնույն ժամանակ՝ լցված ինչ-որ վիթխարի, անբացատրելի էներգիայով։ Հենց այսպես է արտահայտվում խորին ապշանքը (անգլերենում՝ awe)՝ մարդկային ամենաբարդ ու դեռևս քիչ ուսումնասիրված էմոցիաներից մեկը։ Նեյրոգիտությունը փաստում է, որ այն ունակ է արմատապես փոխել ուղեղի աշխատանքն ու բարելավել հոգեկան առողջությունը։ Սակայն այս զգացումն ունի նաև իր մութ կողմը։

Ի՞նչ է խորին ապշանքը և ինչպե՞ս ենք մենք այն զգում

Այս էմոցիոնալ վիճակն առաջանում է այն պահին, երբ մեր տեսածի կամ ապրածի մասշտաբներն ուղղակի չեն տեղավորվում մեր գիտակցության ընկալման տիրույթում։ Տիեզերագնացները հաճախ են նկարագրում այս զգացողությունը Երկրին ուղեծրից նայելիս. անծայրածիր դատարկության մեջ լողացող մի փոքրիկ, կապույտ գնդակ։ Գիտության մեջ սա նույնիսկ ստացել է հստակ ձևակերպում՝ «ընդհանուր տեսարանի էֆեկտ» (Overview effect), որն ունակ է լիովին ու ընդմիշտ շրջել մարդու աշխարհընկալումն ու վերաբերմունքը կյանքի հանդեպ։

Բայց նման ցնցող հիացմունք ապրելու համար պարտադիր չէ Լուսին թռչել։ Բարձրաբերձ լեռների անծայրածիր հորիզոնը, հանճարեղ մի կտավ թանգարանում կամ սիրելի խմբի համերգին հազարավոր մարդկանց հետ միաձույլ պարելը նույնպես կարող են արթնացնել այս զգացումը։ Դա այն պահն է, երբ իրականությունը շատ ավելի մեծ ու հզոր է, քան այն «մարսելու» մեր ունակությունը։ Հենց այս մեխանիզմով ենք մենք փշաքաղվում երաժշտության հատկապես ազդեցիկ հատվածները լսելիս։

Հոգեբանական տեսանկյունից սա բավականին սահմանային ապրում է՝ տեղակայված հաճույքի և վախի միջակայքում։ Արագացող սրտխփոց, սարսուռ, փշաքաղված մաշկ. մեր մարմինը ֆիզիոլոգիապես գրեթե նույն կերպ է արձագանքում և՛ կատարյալ հիացմունքին, և՛ կատաղի սարսափին։ Իսկ թե որպես ինչ կմեկնաբանի մեր ուղեղն այդ ազդակը, ամբողջությամբ կախված է կոնկրետ իրավիճակից։

Դրական և բացասական ապշանք. ո՞րն է տարբերությունը

Խոսելով այս էմոցիայի մասին՝ մենք սովորաբար պատկերացնում ենք ինչ-որ հրաշագեղ տեսարան՝ վառ մայրամուտ, հորդառատ ջրվեժ կամ աստղազարդ երկինք։ Սա դրական կողմն է, որն իր հետ բերում է անդորր ու ներքին վեհ հիացմունք։

Իսկ հիմա պատկերացրեք, որ կանգնած եք ահռելի ցունամիի առջև։ Դուք ձեզ լիովին անզոր ու սարսափահար եք զգում, բայց միաժամանակ քարացել եք բնության այդ աներևակայելի հզորությունից։ Բացասական ապշանքն ի հայտ է գալիս, երբ մենք կորցնում ենք վերահսկողությունն ու բախվում անխուսափելի վտանգի՝ երկրաշարժերի, բնական աղետների կամ նույնիսկ ահաբեկչությունների ժամանակ։ Էվոլյուցիոն տեսանկյունից նման ռեակցիան պատահական չէ. մեր նախնիների համար բնության անկառավարելի ուժերի դեմ սարսափախառն հիացմունքը հաճախ կենսական ազդանշան է եղել խմբային համախմբվածության և փրկվելու բնազդների գերակտիվացման համար։

Այս երկու բևեռների տարբերությունը միայն էմոցիոնալ չէ, այլև զուտ ֆիզիոլոգիական։ Բացասական զգացողությունը միացնում է մեր սիմպաթիկ նյարդային համակարգը՝ առաջացնելով ծանոթ «խփիր կամ փախիր» ռեակցիան։ Մինչդեռ դրականը, ճիշտ հակառակը, ակտիվացնում է պարասիմպաթիկ համակարգը՝ պատասխանատու թուլացման ու վերականգնման համար։ Անոթազարկը դանդաղում է, նյարդային գրգռվածությունը՝ նվազում։ Ահա թե ինչու տպավորիչ մայրամուտ վայելելուց հետո մենք մեզ շատ ավելի խաղաղ ու հանգիստ ենք զգում։

Ինչպե՞ս է այս էմոցիան վերածրագրավորում ուղեղը

Մարդու ուղեղն անընդհատ զբաղված է կանխատեսումներ անելով և նոր ինֆորմացիան փորձում է տեղավորել արդեն ծանոթ «կաղապարների» ու մտավոր մոդելների մեջ։ Ենթադրենք, դուք գիտեք՝ ինչ է ջրվեժը (ջուր, ժայռեր, գեղեցիկ տեսարան)։ Բայց երբ կանգնում եք ահռելի, որոտացող մի ջրվեժի մոտ, զգում եք նրա սառը շիթերն ու տեսնում լույսի բեկումը դրանց մեջ, ձեր նախկին պատկերացումներն ու գոյություն ունեցող «սխեման» այլևս չեն բավարարում այդ ինֆորմացիան մարսելու համար։

Հենց նման պահերին է, որ վիթխարիության զգացումն ու տեսածը սովորական շրջանակներում տեղավորելու անհնարինությունը ծնում են խորին ապշանք։ Ուղեղը ստիպված է լինում ոչ թե պարզապես լրացնել իր հին մոդելը, այլև ամբողջությամբ վերակառուցել այն։ Պարզ ասած՝ այս էմոցիան ստիպում է ուղեղին կատարել իրականության ընկալման «համակարգային թարմացում»՝ նորացնելով գոյություն ունեցող քարտեզը։

Այդ ընթացքում շատ ուշագրավ գործընթաց է տեղի ունենում. կտրուկ նվազում է ուղեղի այն հատվածների ակտիվությունը, որոնք պատասխանատու են մեր էգոյի ու ինքնավերլուծության համար։ Գիտության մեջ սա հայտնի է որպես ուղեղի պասիվ ռեժիմի ցանցի (Default Mode Network – DMN) արգելակում, ինչը սովորաբար պատասխանատու է մեր «ես»-ի, անձնական հիշողությունների ու սեփական կարևորության զգացման համար։ Երբ մեր «ես»-ի ձայնը ժամանակավորապես լռում է, ուշադրությունն ամբողջությամբ կլանվում է արտաքին աշխարհով։ Այդ իսկ պատճառով հիացական ապշանքի պահերին մենք բառացիորեն ձուլվում ենք միջավայրին՝ զգալով մեր աննշան փոքրությունը։

Ազդեցությունը հոգեկան առողջության վրա

Ավստրալիական UNSW Sydney համալսարանի հետազոտողներն ուսումնասիրել են դրական ապշանքի ազդեցությունը մարդու հոգեբանական վիճակի վրա։ Նախնական տվյալներով առանձնացվել են հինգ առանցքային մեխանիզմներ.

• Նյարդային համակարգի խորքային հանգստացում (պարասիմպաթիկ համակարգի ակտիվացման միջոցով):
• Սևեռուն մտքերի ու «եսակենտրոնության» թուլացում, ինչը ծայրահեղ կարևոր է դեպրեսիայի և տագնապային խանգարումների կառավարման ժամանակ:
• Էմպաթիայի և ալտրուիզմի աճ (այլոց օգնելու ավելի մեծ պատրաստակամություն):
• Սոցիալական կապվածության զգացման խորացում:
• Կյանքի իմաստավորվածության ընդհանուր մակարդակի բարձրացում:

Թեև այս ոլորտի գիտական ուսումնասիրությունները դեռևս վաղ փուլում են, և գիտնականներն ընդգծում են լրացուցիչ տվյալների անհրաժեշտությունը, մի բան հստակ է. նման ապրումների գիտակցված փնտրտուքն օգնում է դառնալ ավելի հանգիստ, բավարարված ու երջանիկ։

Կարդացեք նաև՝ Մութ հոգեբանություն. 3 հնարք, որոնք կստիպեն ցանկացածին անդադար մտածել ձեր մասին

Ուշագրավ է մի փաստ. ուշադրությունը ներքին, կպչուն մտքերից դեպի վեհն ու արտաքինն ուղղելու այս մեխանիզմը զարմանալիորեն նմանակում է այն գործընթացներին, որոնք տեղի են ունենում ուղեղում խորը մեդիտացիայի կամ հոգեթերապևտիկ պրակտիկաների ընթացքում (ինչպիսին, օրինակ, մայնդֆուլնեսն է): Սա վկայում է այն մասին, որ արվեստի կամ բնության խորքային ընկալումը կարող է ծառայել որպես բնական ու հասանելի «թերապիա» յուրաքանչյուրի համար:

Համերգներն ու կոլեկտիվ ապրումները խորին ապշանքի ամենահզոր գեներատորներից են։ Երբ հազարավոր մարդկանց էմոցիաներն ու շարժումները սինքրոնիզացվում են, անհատականության սահմանները ջնջվում են՝ ստեղծելով միասնական, գրեթե միստիկ էներգետիկ դաշտ։

Որտե՞ղ գտնել այս զգացողությունը և ինչպե՞ս դարձնել կենսակերպ

Այն, ինչը կարող է ձեզ մոտ հիացական սարսուռ առաջացնել, խիստ անհատական է։ Սակայն կան մագնիսական ուժ ունեցող մի քանի համընդհանուր խթանիչներ.

• Արվեստը, հզոր կինեմատոգրաֆը կամ կենդանի երաժշտությունը, որն իրապես հուզում ու տակնուվրա է անում ներքաշխարհը։
• Բնության հրաշքները՝ անծայրածիր օվկիանոսից մինչև վեհաշուք սարեր ու աստղերով լեցուն երկինք։
• Զանգվածային միջոցառումներն ու սպորտային հանդիպումները, որտեղ կոլեկտիվ փորձառությունը թույլ է տալիս ապրել պահն ամբոխի հետ միասին։
• Գիտական կամ փիլիսոփայական անսպասելի բացահայտումները, երբ բախվում եք մի այնպիսի տպավորիչ գաղափարի հետ, որը պարզապես ճաքեր է տալիս ձեր նախկին աշխարհընկալման մեջ։

Կիրառական պրակտիկա. «Ապշանքի զբոսանքներ»

Հոգեբանությունն առաջարկում է շատ հստակ և կիրառելի մի մեթոդ, որը կոչվում է «ապշանքի զբոսանքներ» (Awe walks)։ Իմաստը շատ պարզ է. դուք տանից դուրս եք գալիս միայն մեկ հստակ մտադրությամբ՝ նկատելու շրջապատի գեղեցիկը, մասշտաբայինն ու զարմանալին։

Պարզապես դադարեք թերթել հեռախոսի էկրանը, մի կողմ դրեք առօրյա հոգսերն ու սկսեք ուշադրությամբ զննել ծառերի ճյուղերը, երկնքի գույները կամ ճարտարապետական լուծումները։ Թույլ տվեք ինքներդ ձեզ զարմանալ։

Անգամ նոր ինֆորմացիա յուրացնելը կարող է դառնալ նման էներգիայի աղբյուր։ Օրինակ՝ Լեոնարդո դա Վինչիի ԴՆԹ-ի ուսումնասիրության պատմությունը, որը փորձում է բացահայտել նրա հանճարեղության գաղտնիքը, այն եզակի դեպքերից է, երբ բարդ գիտական միտքն ապացուցում է՝ աշխարհն անհամեմատ ավելի բարդ ու զարմանահրաշ է, քան կարելի էր պատկերացնել։

Կապը սեփական հոգևոր աշխարհի հետ (նույնիսկ եթե դա որևէ կրոնական ուղղվածություն չունի) նույնպես հզոր կատալիզատոր է։ Խոսքն այստեղ ուղղակի Տիեզերքի ու արարչագործության մի անբաժանելի մասնիկը զգալու մասին է։

Ի վերջո, ամեն ինչ սկսվում է պարզագույն մի քայլից՝ կանգ առնել և նկատել։ Ամեն մի մայրամուտ չէ, որ շրջադարձային կլինի ձեր կյանքում, բայց առօրյայի հասարակ երևույթների մեջ հանճարեղը տեսնելու սովորույթը մեր մենտալ առողջության պահպանման լավագույն և ամենահասանելի գործիքներից մեկն է։ Գիտությունը դեռ նոր է ուսումնասիրում այս խորհրդավոր էմոցիայի բոլոր շերտերը, սակայն ուղենիշը հստակ է. որքան հաճախ եք ձեզ թույլ տալիս զարմանալ, այնքան ավելի առողջ է մնում ձեր ուղեղը։