Բարձր ինտելեկտ ունեցող մարդկանց անսովոր սովորություններն ու մտածելակերպն ապացուցում են, որ խելքը միշտ չէ, որ տեղավորվում է հասարակության ընդունած «նորմալության» սահմաններում։ Սակայն հենց դա էլ նրանց գերուժն է։ Էվոլյուցիոն հոգեբանության տեսանկյունից, բարձր ինտելեկտով օժտված անհատները հաճախ հակված են որդեգրելու այնպիսի վարքագիծ, որը տարբերվում է մեր նախնիների ավանդական գոյատևման մոդելներից։ Սա գիտության մեջ դրսևորվում է որպես «էվոլյուցիոն նորարարություն» (evolutionary novelty)։ Այս մարդիկ նման չեն բոլորին։ Եվ թեև սոցիալական նորմերն ու ակնկալիքներն այլ բան են թելադրում, դրանց կուրորեն հետևողները հաճախ չեն ունենում այնպիսի լիարժեք ու իմաստալից կյանք, որպիսին բարձր IQ ունեցողներինն է։
Միացե՛ք մեր Telegram ալիքին
Բաց մի թողեք նոր հոդվածներն ու էքսկլյուզիվ վերլուծությունները։ Կարդացեք ամենակարևորը՝ առաջինը։
Բարձր ինտելեկտին ուղեկցող շատ տարօրինակ սովորություններ սխալ են ընկալվում շրջապատի կողմից, սակայն դրանք հսկայական դեր են խաղում խելացի մարդու կենսակերպի ձևավորման գործում։ Մենակ շատ ժամանակ անցկացնելուց մինչև ուշ գիշեր արթուն մնալը՝ սրանք առանձնահատկություններ են, որոնք իրականում պաշտպանում են նրանց։ Այս սովորություններն օգնում են էներգիան չվատնել այնպիսի բաների վրա, որոնք պարզապես անօգուտ են իրենց։
Ահա 10 տարօրինակ սովորություն ու վարքագիծ, որոնք գրեթե միշտ կապված են բարձր IQ-ի հետ․
1. Նրանք «գիշերային բուեր» են
Քնի ռեժիմի ընտրությունը որոշակիորեն կապված է մարդու ինտելեկտի հետ։ Համենայն դեպս, այդ մասին են վկայում Լոնդոնի Կայսերական քոլեջի (Imperial College London) ուսումնասիրությունները։ Հետազոտողները պարզել են, որ «գիշերային բուերը»՝ նրանք, ովքեր առավել արդյունավետ են աշխատում երեկոյան ու երկար են արթուն մնում, ունեն կոգնիտիվ (ճանաչողական) շատ ավելի լավ ցուցանիշներ։
Խորքային վերլուծությունները ցույց են տալիս, որ գիշերային ժամերին ակտիվ մնալը կենսաբանական ռիթմերի կանխամտածված խախտում է, որին զարգացած ուղեղն ավելի հեշտությամբ է հարմարվում։ Նույնիսկ եթե դա պարզապես ուշ ժամերին տիրող լռության ու անդորրի վայելք է, նրանք գերադասում են ուշ քնել և ուշ արթնանալ՝ իրենց այս անձնական ժամանակը պահպանելու համար։
2. Նրանք միշտ ժամանակ են գտնում երազելու համար
Ջորջիայի Տեխնոլոգիական ինստիտուտի (Georgia Institute of Technology) ուսումնասիրությունների համաձայն՝ մտքերով սավառնելն ու երազելը (daydreaming) իրականում կարող են ինտելեկտի նշան լինել։ «Արդյունավետ ուղեղ ունեցող մարդիկ հաճախ այնքան մեծ մտավոր ներուժ ունեն, որ ուղղակի չեն կարողանում կանգնեցնել իրենց մտքերի թռիչքը», – բացատրում է հոգեբանության պրոֆեսոր Էրիկ Շումախերը։
Նեյրոկենսաբանության մեջ սա սերտորեն փոխկապակցված է ուղեղի «Լռելյայն ռեժիմի ցանցի» (Default Mode Network – DMN) բարձր ակտիվության հետ. համակարգ, որն ակտիվանում է, երբ մենք արտաքին, նպատակաուղղված գործողություններ չենք անում։ Որպեսզի հասկանան, թե ինչն է իրականում կարևոր, և զտեն իրենց անընդհատ թափառող մտքերը, երազելը յուրահատուկ մտավոր վերագործարկման (reset) դեր է տանում։ Նրանք երևակայում են, լուծում են խնդիրներ և իրադարձություններին նայում ավելի գլոբալ տեսանկյունից, ինչը մեծապես նպաստում է նրանց ինտելեկտուալ բարեկեցությանը։
3. Նրանք խոսում են ինքն իրենց հետ
Թեև շրջապատի համար սա հաճախ տարօրինակ և անսպասելի է թվում, բարձր IQ ունեցող մարդկանց մոտ ինքն իր հետ խոսելը կապված է խնդիրների ավելի արդյունավետ լուծման, տրամաբանելու, ուշադրության կենտրոնացման ու մոտիվացիայի հետ։ Այս մասին են վկայում 2017 թվականին արված ուսումնասիրությունները։
Գիտականորեն սա կոչվում է «ճանաչողական բեռնաթափում» (cognitive offloading)։ Փոխարենը փորձելու կառավարել բոլոր խորը մտքերն ու գաղափարները միայն գլխում՝ դրանք բարձրաձայնելն օգնում է հստակեցնել անելիքներն ու գտնել լուծումներ։ Նրանք ոչ թե ծանրաբեռնում են իրենց ավելորդ ներքին աղմուկով, այլ գտնում են նմանօրինակ յուրահատուկ ուղիներ՝ բարդ գաղափարներն ավելի հեշտ ընկալելի դարձնելու համար։
4. Նրանց աշխատանքային սեղանը հաճախ խառնաշփոթ է
Ինչպես նշվում է Հոգեբանական գիտության ասոցիացիայի (Association for Psychological Science) ուսումնասիրության մեջ, խառնաշփոթ աշխատանքային տարածք ունեցող մարդիկ հակված են ավելի մեծ ստեղծագործականություն դրսևորել, քան կատարյալ մաքրություն պահպանողները։
Քանի որ ստեղծագործական միտքը հաճախ է ասոցացվում բարձր ինտելեկտի հետ, զարմանալի չէ, որ խելացի մարդիկ հազվադեպ են պահպանում ստերիլ ու խիստ կանոնակարգված տարածքներ։ Այս խառնաշփոթը պարզապես անկարգություն չէ. այն բարձր էնտրոպիայի տեսողական դրսևորում է, որը ստիպում է ուղեղին անսպասելի կապեր ու նոր գաղափարներ գեներացնել։ Իհարկե, չափազանց մեծ անկարգությունը կարող է որոշակի սթրես առաջացնել, բայց մեծ մասամբ այն իդեալական վիզուալ խթան է՝ բարձր ինտելեկտ ունեցող մարդու առօրյայում նոր մտքեր ու ոգեշնչում արթնացնելու համար։
5. Նրանք հետաքրքրված են այն ամենով, ինչն ուրիշներն անտեսում են
Neuron ամսագրում հրապարակված հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ հետաքրքրասիրությունն ի բնե կապված է ինտելեկտի հետ։ Խելացի մարդկանց անկեղծորեն հետաքրքրում են այն բաները, որոնք իրենք դեռ չեն հասկանում։ Մինչդեռ շատերը նախընտրում են ձևացնել, թե գիտեն ամեն ինչ, և իբր կարիք չունեն ուրիշների փորձից սովորելու։
Այս մոտեցումը հիմնված է «էպիստեմիկ հետաքրքրասիրության» (epistemic curiosity) վրա՝ գիտելիքի պակասը լրացնելու անհագ պահանջմունք, որն ուղեղում ակտիվացնում է հաճույքի և պարգևատրման համակարգը։ Management Science ամսագրում տպագրված ուսումնասիրությունը փաստում է, որ միջին վիճակագրական մարդը հակված է խուսափել հարցեր տալուց կամ խորհուրդ հարցնելուց՝ վախենալով ոչ կոմպետենտ երևալ։ Սովորական մարդկանց համար նման չդադարող հետաքրքրասիրությունը կարող է անգամ վախեցնող թվալ, սակայն բարձր IQ ունեցողների մոտ սա այն հազվագյուտ գիծն է, որը թույլ է տալիս նպատակային ու խորքային նոր գիտելիքներ ձեռք բերել։
6. Նրանք նախընտրում են մենակ ժամանակ անցկացնել
Ինչպես պարզաբանում է նեյրոկենսաբան Ֆրիդերիկե Ֆաբրիտիուսը (Friederike Fabritius), ինտրովերտների ուղեղի կառուցվածքը հաճախ տարբերվում է։ Նրանց մոտ ավելի մեծ ակտիվություն է նկատվում ճակատային բլթում, որտեղ էլ հենց ձևավորվում է խորը և վերլուծական մտածողությունը։ Քանի որ բարձր IQ ունեցող մարդիկ աչքի են ընկնում ուղեղի նմանատիպ ակտիվությամբ, բնական է, որ այս հատկանիշները հաճախ փոխկապակցված են։
Այս երևույթը հիանալի կերպով բացատրվում է նաև «Երջանկության սավաննայի տեսությամբ» (Savanna theory of happiness), ըստ որի՝ բարձր ինտելեկտով անհատները շատ ավելի քիչ են բավարարվածություն ստանում սոցիալական մշտական փոխազդեցություններից։ Ինտրովերտ, բարձր IQ ունեցող մարդիկ պարզապես կարիք ունեն հաճախ մենակ մնալու։ Դա անհրաժեշտ է թե՛ սոցիալական էներգիան վերականգնելու, թե՛ առանց արտաքին շեղումների՝ սեփական մտքերի մեջ խորասուզվելու համար։ Եվ մինչ շատերը գովասանք ու ուշադրություն են փնտրում էքստրովերտ և միշտ զբաղված լինելու համար, այս մարդիկ գտնում են իրենց հանգստությունը միտումնավոր ընտրված մենակության մեջ։
Կարդացեք նաև՝ Միայն խելացիների համար․ 10 իր, որ կարելի է գտնել բարձր IQ ունեցող մարդու տանը
7. Նրանք նախընտրում են կարդալ, այլ ոչ թե անիմաստ թերթել սոցցանցերը (doomscrolling)
Կանոնավոր ընթերցանությունը վաղուց ասոցացվում է այնպիսի հատկանիշների հետ, ինչպիսիք են վերլուծական միտքը, հարուստ բառապաշարն ու ընդհանուր զարգացվածությունը։ Բայց դա միակ պատճառը չէ, որ խելացի մարդիկ այսպես են անցկացնում իրենց ազատ ժամանակը։ Գիրք կարդալը ստեղծում է լռության մի յուրահատուկ տարածք, որն էլ ավելի է մեծացնում նրանց սերը մենակության հանդեպ։
Ի տարբերություն սոցցանցերի ընձեռած «արագ դոֆամինի»՝ ընթերցանությունը պահանջում է շարունակական և խորը կենտրոնացում՝ զարգացնելով նեյրոպլաստիկությունն ու բարդ երևույթներից իմաստ սինթեզելու ունակությունը։ Նույնիսկ երբ շատերն իրենց մենակությունը փորձում են լցնել հեռախոսով ու անիմաստ ժամանցով, բարձր IQ ունեցող մարդն ընտրում է խորասուզվելը։ Նրանք հաճույք են ստանում սեփական մտքերի աշխարհում գոյատևելուց, սովորելուց և վերլուծելուց։ Եվ դա անում են անգամ այն դեպքում, երբ ժամանակակից հասարակությունը կարող է դա «տարօրինակ» համարել՝ դրդելով բոլորին տրվել տեղեկատվական անվերջանալի վազքին։
8. Նրանք չեն սիրում զբաղմունքներ, որոնք «անջատում են» ուղեղը
Շատերը հաճախ են փնտրում իրականությունից կտրվելու (էսկապիզմի) տարբերակներ՝ հոբբիների, ժամանցի կամ անընդհատ սոցիալական շփումների միջոցով։ Սակայն խելացի մարդիկ, որպես կանոն, չեն սիրում «անջատել» իրենց ուղեղը։ Հոգեբանության մեջ այս երևույթը հայտնի է որպես «Ճանաչողության պահանջմունք» (Need for Cognition)։ Դա մտավոր մեծ ջանք պահանջող գործունեության մեջ ներգրավվելու և դրանից անկեղծ հաճույք ստանալու կայուն միտում է։
Անկախ նրանից՝ դա ընթերցանություն է, բարդ հոբբի, թե պարզապես ողջ կյանքի ընթացքում սովորելն առաջնահերթություն դարձնելու սովորություն, նրանք տարբերվում են մեծամասնությունից։ Խելացի մարդիկ փնտրում են հնարավորություններ իրենց մտավոր մարտահրավերներ նետելու համար, այլ ոչ թե առաջնորդվում են պարզապես ուղեղը թոթափելու և հարմարավետության ձգտումով։
9. Նրանք չեն խուսափում բանավեճերից և բարդ խոսակցություններից
Խելացի մարդիկ քաջ գիտակցում են, որ հասարակության լայն շերտերի հետ կոնֆլիկտները հաճախ ոչ թե ճշմարտությունը բացահայտելու կամ սովորելու մասին են, այլ պարզապես դիմացինին «հաղթելու» անհրաժեշտության դրսևորում։ Բնականաբար, նման մակերեսային վեճերը նրանց չեն հետաքրքրում։ Փոխարենը, նրանք մեծ հաճույքով բարդ ու խորքային զրույցների են բռնվում այն մարդկանց հետ, ովքեր ցանկանում են սովորել և աճել, նույնիսկ եթե ունեն արմատապես տարբերվող արժեքներ ու տեսակետներ։
Այստեղ առանցքային դեր ունի «ինտելեկտուալ խոնարհությունը» (intellectual humility). բարձր IQ ունեցող մարդիկ ունակ են տարանջատել սեփական էգոն իրենց գաղափարներից, ինչը նրանց թույլ է տալիս սովորել անգամ ամենասուր քննադատություններից։ Նրանք կարող են մտնել այնպիսի բանավեճերի մեջ, որոնցից շատերը կնախընտրեին խուսափել։ Սակայն հենց այս դիսկոմֆորտն ու առողջ բանավեճն է նրանց տալիս անընդհատ կատարելագործվելու և սեփական մտածելակերպը հղկելու հնարավորություն։
10. Նրանք խուսափում են անիմաստ զրույցներից (small talk)
Որքան էլ որ շատերի համար հարմարավետ լինեն մակերեսային, կենցաղային խոսակցությունները, որոնք թույլ են տալիս խուսափել անկեղծ ու խոցելի լինելուց, խելացի մարդիկ միշտ խորություն են փնտրում։ Ունենալով չափազանց ծանրաբեռնված ճանաչողական համակարգ՝ նրանք խնայում են իրենց մտավոր ռեսուրսներն ու այն հատկացնում են միայն այնպիսի շփումների, որոնք ապահովում են տեղեկատվական կամ էմոցիոնալ իրական արժեք։
Նրանք նախընտրում են վարել իմաստալից քննարկումներ, որոնք մարտահրավեր կնետեն իրենց սեփական համոզմունքներին և նույնիսկ կստիպեն փոխել կարծիքը, այլ ոչ թե պարզապես համառորեն կպաշտպանեն այն, ինչն իրենք են «ճիշտ» համարում։ Նրանք լավ են հասկանում, որ անգամ երբեմն ձանձրալի թվացող խորքային զրույցները շատ ավելի մեծ իմաստ ունեն ու կարևոր են մարդու զարգացման համար, ինչպես դա հաստատվում է նաև Ամերիկյան հոգեբանական ասոցիացիայի (American Psychological Association) ուսումնասիրությունների կողմից։
Գրանցվիր մեր 
