Կան կատակներ, որոնք չեն հնանում, անգամ եթե բոլորը վաղուց գիտեն դրանց ավարտը: «Մեջքդ սպիտակ է» արտահայտությունը հենց այդպիսիներից է: Ապրիլի 1-ին այն կարելի է լսել դպրոցում, աշխատավայրում կամ տանը, և գրեթե միշտ մարդն իներցիայով փորձում է շրջվել ու ստուգել հագուստը: Այս արտահայտությունը վաղուց դարձել է տոնի անբաժան մասը, թեև այսօր այն ոչ թե իրական խաբկանք է, այլ պարզապես ազդանշան՝ այո՛, եկել է ապրիլի 1-ը:
Չմոռանաք բաժանորդագրվել մեր Telegram ալիքին:
Ապրիլի 1-ի և «Մեջքդ սպիտակ է» կատակի ծագումը
Այս կատակը միանգամայն հստակ գրական անցյալ ունի: Այն սովորաբար կապում են Իլֆի և Պետրովի «Տասներկու աթոռ» վեպի հետ, որտեղ սպիտակ մեջքի մասին արտահայտությունը տեղ է գտել Էլլոչկա-մարդակերի բառապաշարում՝ հենց որպես «կատակ»: Ավելի ուշ այն դուրս եկավ գրքի շրջանակներից ու դարձավ գրեթե ժողովրդական: Հաջողված արտահայտությունների հետ հաճախ է այդպես պատահում. աղբյուրն աստիճանաբար մոռացվում է, իսկ խոսքը շարունակում է ինքնուրույն կյանք վարել:
Բուն ապրիլի 1-ի պատմությունը շատ նման է սրան: Օրվա մասին գիտեն բոլորը, իսկ ահա ճշգրիտ ծագման հարցում ամեն ինչ շատ ավելի մշուշոտ է: Տոնը չունի մեկ միասնական, գեղեցիկ վարկած: Հետազոտողներն ավելի շուտ մեկ այլ հարցում են համակարծիք. այս օրը մեկ ակնթարթում չի հորինվել, այն ձևավորվել է աստիճանաբար՝ գարնանային կատակներից, կենցաղային չարաճճիություններից և մարդուն մի փոքր շփոթեցնելու հին սովորությունից: Եվրոպայում ապրիլմեկյան կատակների ամենահավաստի հետքերը տանում են դեպի 16-րդ դար: Առաջին հստակ հիշատակումներից մեկը կապված է 1561 թվականի ֆլամանդական մի բանաստեղծության հետ, որտեղ հերոսին անիմաստ հանձնարարություններով են ուղարկում զուտ այն պատճառով, որ օրացույցով ապրիլի 1-ն է:
Ինչո՞ւ են ապրիլի 1-ն անվանում Ծիծաղի կամ Խաբելու օր
Իսկ ինչո՞ւ են այն առհասարակ անվանում Հիմարի (կամ Ծիծաղի) օր, իսկ Հայաստանում ժողովրդի մեջ այն լայնորեն հայտնի է նաև որպես Խաբելու օր: Այստեղ ամեն ինչ ավելի պարզ է, քան թվում է: Անվանումն առաջացել է տոնի բուն տրամաբանությունից. նրան, ով կուլ էր տալիս խայծը, դարձնում էին fool, այսինքն՝ միամիտ, ում հաջողվել էր խաբել: Այստեղից էլ ծանոթ «April Fool!» բացականչությունը և օրվա անվանումը: Հին անգլիական աղբյուրներում հանդիպում է նաև All Fools’ Day տարբերակը, ինչը բառացի նշանակում է «բոլոր պարզամիտների օր»:
Իսկ ահա, թե ինչու հենց ապրիլի 1-ը, մինչև վերջ ոչ ոք չի ապացուցել: Ամենատարածված վարկածն այս ամսաթիվը կապում է 16-րդ դարում Ֆրանսիայում տեղի ունեցած օրացուցային փոփոխությունների և տարվա սկիզբը հունվարի 1 տեղափոխելու հետ: Սակայն պատմաբաններն այս տեսությանը զգուշությամբ են մոտենում. այն գեղեցիկ է հնչում, բայց հիմնավոր ապացույցներ չունի: Ամենաանկեղծ բացատրությունը հետևյալն է. տոնի ճշգրիտ ծագումն անհայտ է, բայց հաստատ է մի բան՝ 16-րդ դարի կեսերին հենց ապրիլի 1-ի հետ կապված կատակներն արդեն գոյություն ունեին:
Ամենահայտնի ապրիլմեկյան կատակները ժամանակակից աշխարհում
Բայց անկեղծ ասած՝ ավելի հետաքրքիր է ոչ թե այն, ինչ եղել է հինգ հարյուր տարի առաջ, այլ այն, թե ինչպես ապրիլի 1-ը սովորեց խաբել արդեն ժամանակակից աշխարհին՝ թերթերի, հեռուստատեսության, գովազդի և համացանցի աշխարհին:
Ամենահայտնի խաբեություններից մեկը կազմակերպել է BBC-ն 1957 թվականին: Հեռուստաալիքը միանգամայն լուրջ ռեպորտաժ ցուցադրեց այն մասին, թե ինչպես են Շվեյցարիայում ծառերից սպագետիի բերք հավաքում: Հիմա դա պարզապես անհնարին է թվում, բայց այն ժամանակ շատ հեռուստադիտողներ հավատացին և սկսեցին զանգահարել խմբագրություն՝ հարցնելով, թե ինչպես կարելի է նման ծառ աճեցնել իրենց բակում: Պատմությունը դասական դարձավ հենց այն պատճառով, որ մատուցվել էր իդեալական լուրջ դեմքով՝ ոչ թե որպես կատակ, այլ որպես սովորական նորություն:
Հետո այս խաղի մեջ մտան բրենդները: 1996 թվականին Taco Bell-ը խոշոր ամերիկյան թերթերում գովազդ տեղադրեց, որտեղ հայտարարեց, թե գնել է Ազատության զանգը (Liberty Bell) և այժմ այն կոչվելու է Taco Liberty Bell: Շատերի համար դա հնչեց ոչ թե որպես աբսուրդ, այլ որպես տհաճորեն ճշմարտանման մի բան: Ընկերություն և հուշարձանի պահպանման ծառայություններ զանգեր տեղացին: Մարդիկ վրդովվում էին, վիճում, բացատրություններ պահանջում: Եվ հենց դրանով էլ խաբեությունն աշխատեց. այն դիպավ այն կետին, որտեղ կատակը չափազանց նման է իրականությանը:
Կարդացեք նաև՝ 12 հումորային, բայց օգտակար մտքեր մեր կյանքի մասին
1990-ականների վերջին պատմության մեջ մտավ նաև Burger King-ը՝ հայտարարելով «ձախլիկների համար նախատեսված վոփերի» մասին: Կատակը կառուցված էր նրա վրա, որ բուրգերի բաղադրիչներն իբր հատուկ շրջել էին 180 աստիճանով՝ հանուն ձախլիկների հարմարավետության: Եվ պատկերացրեք՝ մարդկանց մի մասը նորից հավատաց: Ոմանք պահանջում էին հենց այդպիսի բուրգեր, իսկ ոմանք էլ, հակառակը, ճշտում էին՝ արդյոք կարելի՞ է պատվիրել սովորականը՝ աջլիկների համար: Սա արդեն գրեթե իդեալական ապրիլմեկյան բանաձև է. որքան անհեթեթ է գաղափարը, այնքան ավելի լավ է այն աշխատում, եթե մատուցվում է բացարձակ լուրջ տեսքով:
Բայց, թերևս, ամենահատկանշական ժամանակակից պատմությունը կապված է արդեն ոչ թե թերթի կամ բուրգերի, այլ Google-ի հետ: 2016 թվականին Gmail-ը գործարկեց Mic Drop ապրիլմեկյան գործառույթը. նամակին կարելի էր կցել կատակ-անիմացիա և իբր էֆեկտիվ կերպով «ավարտել խոսակցությունը»: Թղթի վրա դա անմեղ կատակ էր թվում: Գործնականում ամեն ինչ շատ ավելի վատ ստացվեց. մարդիկ պատահաբար ուղարկում էին այս էֆեկտը աշխատանքային նամակագրություններում և այլ կարևոր նամակներում: Ընկերությունը ստիպված եղավ արագ անջատել գործառույթը և հրապարակայնորեն ներողություն խնդրել: Սա վառ օրինակ է, թե ինչու են այսօր ապրիլմեկյան կատակները շատ ավելի ռիսկային դարձել. աշխարհը չափազանց արագ է, իսկ վստահությունը հաղորդագրությունների նկատմամբ՝ առանց այն էլ փխրուն:
Ապրիլի 1-ը մշակույթում և առօրյայում
Առանձին պատմություն է ապրիլի 1-ը մշակույթում: Կինոյում այս ամսաթիվն այնքան ճանաչելի է դարձել, որ վերածվել է տարբեր ժանրերի ֆիլմերի վերնագրերի. օրինակ՝ The April Fools ռոմանտիկ կատակերգությունը թողարկվել է դեռ 1969 թվականին, իսկ ավելի ուշ հայտնվեց April Fool’s Day սարսափ ֆիլմը՝ նախ 1986-ին, ապա նաև 2008-ի ռիմեյքով: Գրականության մեջ ապրիլի 1-ն ապրում է նախևառաջ որպես կատակի մոտիվ և արտահայտություն, որը թևավոր խոսք է դառնում ժողովրդի մեջ՝ ինչպես վերևում հիշատակված Իլֆի և Պետրովի կատակը:
Երաժշտության մեջ տոնը առանձին մեծ ուղղություն չի ստեղծել, բայց իր հետքը թողել է նաև այնտեղ. օրինակ՝ Փիթ Թաունսենդի և Ռոննի Լեյնի Rough Mix ալբոմում կա April Fool երգը: Այսինքն՝ ապրիլի 1-ը վաղուց ապրում է ոչ միայն օրացույցում, այլև փոփ-մշակույթում, որտեղ անվնաս խաբեության գաղափարը հեշտությամբ վերածվում է սյուժեի, վերնագրի կամ տեսարանի:
Նախկինում կատակն ապրում էր բակի, դասարանի կամ գրասենյակի սահմաններում: Այսօր մեկ կատակը կարող է րոպեների ընթացքում տարածվել, հայտնվել նորությունների մեջ, խուճապ, վիրավորանք կամ շատ թանկ արժեցող սխալ առաջացնել: Ուստի հին կատակներն այժմ անգամ ջերմ ու հարմարավետ են թվում: «Մեջքդ սպիտակ է» կատակը ոչ մեկին չի զրկում աշխատանքից, չի կործանում նամակագրությունը և չի սկսում կեղծ նորությունների ալիք: Դա փոքրիկ, անվնաս կատակ է, որը հիմնված է ոչ թե չարության, այլ ակնթարթային մարդկային արձագանքի վրա:
Եվ հենց սրանում է, թերևս, ապրիլի 1-ի գլխավոր գաղտնիքը: Այս օրը մեծ խաբեության կամ կոպիտ պրանկների մասին չէ: Այն առօրյա կյանքի ռիթմում առաջացող փոքրիկ խափանումից հաճույք ստանալու մասին է: Մի ակնթարթ հիմարությանը հավատալու, ինքդ քեզ վրա ծիծաղելու և հիշելու հնարավորության մասին, որ նույնիսկ հասուն մարդը դեռ երբեմն մեքենայաբար ուզում է ստուգել՝ արդյոք իր մեջքն իսկապես կեղտոտված չէ՞:
Լավ տրամադրություն և ժպիտներ ձեզ այսօր և հնարավորության դեպքում՝ տարվա ցանկացած այլ օր 
Գրանցվիր մեր 
