Շառլ Ազնավուրի ընտանիքի անհայտ սխրանքը

Գիշերային Փարիզի փողոցներում շրջում էին գերմանացի զինվորներն ու պարեկները։ Իսկ Նավարեն փողոցի բնակարաններից մեկում վառվում էր վառարանը։ Սակայն Ազնավուրների ընտանիքն այդ կրակով տունը չէր տաքացնում։

Վառարանի մեջ այրվում էին նացիստական համազգեստներ։

Շառլ Ազնավուրն ու նրա քույրը՝ Աիդան, սպասում էին, մինչև փողոցներում շարժը դադարեր։ Այնուհետև վերցնում էին իրենց տանը թաքնվող հայ դասալիքների զենքերը, դուրս գալիս տնից և դրանք նետում կոյուղու հորերի մեջ։

Այդ ընթացքում նրանց բնակարանի հատակին քնում էին հետապնդումից փրկված մարդիկ։ Երբեմն նրանց թիվը հասնում էր տասնմեկի։

Մի սխալը, հարևանի կասկածը կամ անսպասելի խուզարկությունը բավական էր, որպեսզի բոլորը հայտնվեին մահվան վտանգի տակ։

Այս ամենը տեղի է ունեցել իրականում։ Իսկ այդ վտանգավոր գործի մասնակիցներից մեկը հետագայում աշխարհահռչակ դարձած Շառլ Ազնավուրն էր։

Բնակարան, որի դուռը բաց էր հետապնդվողների առաջ

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին Ազնավուրների ընտանիքն ապրում էր Փարիզի 9-րդ շրջանում՝ Նավարեն փողոցի թիվ 22 հասցեում։ Երեք սենյականոց համեստ բնակարանում ապրում էին Միշա և Քնար Ազնավուրյանները՝ իրենց երեխաների՝ Աիդայի և Շառլի հետ։

Երբ Ֆրանսիան հայտնվեց նացիստական օկուպացիայի տակ, այդ բնակարանը դարձավ ապահով ապաստարան նրանց համար, ովքեր փախչում էին ձերբակալությունից, համակենտրոնացման ճամբարներից և մահից։

Ազնավուրների ընտանիքը լավ գիտեր, թե ինչ է նշանակում կորցնել հայրենիքն ու ապաստան փնտրել օտար երկրում։ Շառլի ծնողները հայ գաղթականներ էին։ Հայոց ցեղասպանության վերքը դեռ թարմ էր նրանց և ամբողջ հայ ժողովրդի հիշողության մեջ։

Հավանաբար հենց այդ ցավն էր պատճառը, որ նրանք չէին կարող պարզապես փակել դուռը վտանգի մեջ հայտնված մարդկանց առաջ և ձևացնել, թե ոչինչ չեն տեսնում։

Նրանց համար այդ մարդիկ օտար չէին։ Նրանք հալածված մարդիկ էին, որոնց կյանքը պետք էր փրկել։

Առաջին մարդը, որին նրանք թաքցրին

Պատերազմի տարիներին Ազնավուրների տանն ապաստանած առաջին մարդկանցից մեկը ռումինացի հրեա էր, որը մինչ այդ ապրում էր Գերմանիայում։

Նրան մեղադրել էին հակագերմանական գործունեության համար և մահապատժի դատապարտել։ Տղամարդուն հաջողվել էր գերմանացի զինվորի համազգեստով փախչել Ֆրանսիա, սակայն գեստապոն շարունակում էր որոնել նրան։

Ազնավուրների ընտանիքն ընդունեց փախստականին՝ լավ հասկանալով, թե ինչ կարող էր պատահել, եթե նրան հայտնաբերեին իրենց տանը։

Այդ օրվանից նրանց բնակարանը դարձավ գաղտնի ապաստարան։

Որոշ ժամանակ անց ընտանիքի ծանոթ կանանցից մեկը խնդրեց թաքցնել իր հրեա ամուսնուն՝ Սիմոնին։ Նրան մյուս հրեաների հետ տարել էին Դրանսիի տարանցիկ ճամբար, որտեղից մարդկանց ուղարկում էին նացիստական համակենտրոնացման ճամբարներ։

Սիմոնին հաջողվել էր փախչել։

Ազնավուրները նրան նույնպես ընդունեցին։ Ավելի ուշ նրանց բնակարանում ապաստան գտավ ևս մեկ հրեա։

Ընտանիքը չէր կարող իմանալ՝ փախստականներից որևէ մեկին հետևո՞ւմ են, թե՞ ոչ։ Նրանք նաև չգիտեին՝ հաջորդ առավոտ ազատության մե՞ջ կարթնանան, թե՞ գերմանացի զինվորները կջարդեն իրենց տան դուռը։

Չնայած այդ վտանգին՝ նրանք շարունակում էին օգնել մարդկանց։

Միշա Ազնավուրյանի վտանգավոր «ստուգումները»

Շառլի հայրը՝ Միշա Ազնավուրյանը, աշխատում և երբեմն երգում էր «Րաֆֆի» ռեստորանում, որտեղ հաճախ այցելում էին գերմանացի սպաներն ու ՍՍ-ի ծառայողները։

Այնտեղ նա հանդիպում էր նաև գերմանական բանակում հարկադրաբար ծառայող հայերի։ Նրանցից ոմանք չէին ցանկանում կռվել նացիստական Գերմանիայի համար և պատրաստ էին փախչել բանակից, եթե որևէ մեկն օգներ իրենց։

Սակայն յուրաքանչյուր սխալ կարող էր ճակատագրական լինել։ Անծանոթը կարող էր նաև գեստապոյի գործակալ լինել, որը փորձում էր բացահայտել ընդհատակյա օգնության ցանցը։

Միշան զրուցում էր զինվորների հետ, հայերեն կատակներ անում և տարբեր հարցեր տալիս։ Այդպես նա փորձում էր հասկանալ՝ իր առջև իսկապե՞ս հայ է, թե՞ իրեն ծուղակն են գցում։

Երբ համոզվում էր, որ մարդը հայ է և իսկապես ցանկանում է հեռանալ գերմանական բանակից, աշխատանքից հետո հանդիպում էր նրան նախապես պայմանավորված վայրում ու տանում իր տուն։

Դրանից հետո ընտանիքը պետք է ամեն ինչ աներ, որպեսզի այդ մարդն անհետանար նացիստների տեսադաշտից։

Շառլի և Աիդայի առաջադրանքը

Գերմանական համազգեստով մարդը չէր կարող փողոց դուրս գալ և աննկատ մնալ։ Բացի այդ, համազգեստը վտանգավոր ապացույց էր, որը խուզարկության դեպքում կարող էր մատնել ամբողջ ընտանիքին։

Այդ պատճառով զինվորական հագուստն այրում էին Ազնավուրների տան վառարանում։ Փախստականներին քաղաքացիական հագուստ էին տալիս, իսկ Միշան և Քնարը փորձում էին նրանց համար կեղծ փաստաթղթեր ձեռք բերել։

Սակայն պետք էր ազատվել նաև զենքերից, զինվորական կոշիկներից և համազգեստի բոլոր մնացորդներից։

Այդ գործի մի մասը վստահված էր դեռահաս Շառլին և նրա քրոջը՝ Աիդային։

Մութն ընկնելուց հետո նրանք զենքերը դուրս էին բերում բնակարանից և նետում Փարիզի կոյուղին։ Այրված համազգեստների մոխիրը նույնպես պետք էր հեռացնել տնից, որպեսզի հնարավոր խուզարկության ժամանակ որևէ հետք չմնար։

«Ես ու քույրս հատակին էինք քնում»։

Ընտանիքն իր մահճակալները զիջում էր թաքնվող մարդկանց։ Որոշ գիշերներ նրանց երեք սենյականոց բնակարանում մինչև տասնմեկ փախստական էր մնում։

Բոլորին պետք էր կերակրել, տեղավորել և միաժամանակ շարունակել սովորական կյանքով ապրել, որպեսզի հարևաններն ու փողոցներում շրջող գործակալները ոչինչ չկասկածեին։

Մանուշյանների հետ կապը

Ազնավուրների ընտանիքը մտերիմ էր Միսաք և Մելինե Մանուշյանների հետ։

Հայոց ցեղասպանությունը վերապրած հայ բանաստեղծ Միսաք Մանուշյանը դարձել էր Ֆրանսիական դիմադրության շարժման ամենահայտնի դեմքերից մեկը։ Նրա ղեկավարած խումբը զինված գործողություններ էր իրականացնում նացիստական ուժերի դեմ։

Մանուշյանը Շառլին նաև շախմատ խաղալ էր սովորեցրել։ Տարիներ անց, երբ Ազնավուրն արդեն ելույթ էր ունենում աշխարհի ամենահայտնի բեմերում, հյուրախաղերի ժամանակ միշտ իր հետ շախմատի տուփ էր տանում։ Ելույթից առաջ նա առանձնանում էր հանդերձարանում և շախմատ խաղալով կենտրոնանում։

Սակայն պատերազմի տարիներին Մանուշյանների հետ մտերմությունը մահացու վտանգ էր ներկայացնում Ազնավուրների համար։

Նրանք օգնում էին Դիմադրության շարժման անդամներին և իրենց բնակարանում ապաստան էին տվել Միսաք ու Մելինե Մանուշյաններին, երբ նրանց հետապնդում էին գեստապոն և ֆրանսիական ոստիկանությունը։

1943 թվականի նոյեմբերին Միսաք Մանուշյանը ձերբակալվեց։ 1944 թվականի փետրվարի 21-ին նա և իր զինակիցները գնդակահարվեցին։

Մելինեին հաջողվեց խուսափել ձերբակալությունից և ողջ մնալ։

Սխրանք, որի մասին երկար ժամանակ քչերը գիտեին

Պատերազմից հետո Շառլ Ազնավուրը սկսեց իր երկար ճանապարհը դեպի համաշխարհային փառք։ Նրա ձայնը հնչեց աշխարհի ամենահայտնի բեմերից, երգերը թարգմանվեցին տարբեր լեզուներով, իսկ անունը դարձավ ֆրանսիական շանսոնի խորհրդանիշներից մեկը։

Սակայն երկար տարիներ հանրությունը գրեթե ոչինչ չգիտեր այն մասին, թե պատերազմի օրերին ինչ էր կատարվել Նավարեն փողոցի նրանց փոքրիկ բնակարանում։

Ազնավուրը երբեք իր հեղինակությունը չի կառուցել այդ պատմության վրա։ Նա չի օգտագործել փրկված մարդկանց ճակատագրերը՝ սեփական անունն ավելի բարձր հնչեցնելու համար։

Միայն կյանքի վերջին տարիներին, երբ հետազոտողները սկսեցին մանրամասն ուսումնասիրել այս պատմությունը, Շառլն ու Աիդան պատմեցին իրենց ընտանիքի գաղտնի գործունեության մասին։

2017 թվականին Շառլ Ազնավուրն ու նրա քույր Աիդան արժանացան Ռաուլ Վալենբերգի մեդալի՝ նացիստական օկուպացիայի տարիներին հրեաներին, հայերին և Ֆրանսիական դիմադրության շարժման անդամներին փրկելու համար։

Պարգևատրման արարողությունը տեղի ունեցավ Երուսաղեմում՝ Իսրայելի նախագահի նստավայրում։ Ազնավուրը մեդալն ընդունեց նաև իր քրոջ և արդեն մահացած ծնողների անունից։

Այդ ժամանակ նա 93 տարեկան էր։

Աշխարհը վերջապես իմացավ, որ մեծ երգչի կյանքի ամենանշանակալի դրվագներից մեկը տեղի էր ունեցել ոչ թե բեմի վրա, այլ պատերազմի տարիների Փարիզում՝ նրանց համեստ բնակարանում։

Հիմնական փաստերը՝ մեկ հայացքով

• Վայրը՝ Փարիզ, Նավարեն փողոցի թիվ 22 բնակարան։
• Ընտանիքը՝ Միշա և Քնար Ազնավուրյաններ, նրանց երեխաները՝ Աիդան և Շառլը։
• Փրկվածները՝ հետապնդվող հրեաներ, գերմանական բանակից փախած հայեր և Դիմադրության շարժման անդամներ։
• Պարգևը՝ Ռաուլ Վալենբերգի մեդալ՝ շնորհված 2017 թվականին։

Երբ հիշողությունը մարդասիրության է վերածվում

Ազնավուրների ընտանիքի պատմությունը խոր խորհուրդ ունի։

Ցեղասպանությունից փրկված հայերի ընտանիքը տարիներ անց վտանգեց սեփական կյանքը՝ մեկ այլ հալածվող ժողովրդի ներկայացուցիչներին և նացիստներից փախչող մարդկանց փրկելու համար։

Նրանք շատ լավ գիտեին, թե ինչ է տեղի ունենում, երբ աշխարհը լռում է, իսկ մարդիկ որոշում են, որ ուրիշի դժբախտությունն իրենց չի վերաբերում։

Միշան և Քնարը կարող էին մտածել միայն իրենց երեխաների անվտանգության մասին։ Շառլն ու Աիդան էլ կարող էին հրաժարվել գիշերով զենք տեղափոխելուց և նացիստական համազգեստների հետքերը վերացնելուց։

Բայց նրանք ընտրեցին օգնել։

Ոչ այն պատճառով, որ վստահ էին իրենց հաղթանակին։ Ոչ էլ այն պատճառով, որ գիտեին՝ մի օր իրենց սխրանքը կգնահատվի։

Նրանք օգնում էին, որովհետև իրենց որոշումից մարդկային կյանքեր էին կախված։

Հերոսությունը միշտ չէ, որ բարձր խոսքեր և մեծ ժեստեր է նշանակում։ Երբեմն այն պարզապես դուռ է, որը չես փակում հալածվող մարդու առաջ։

Երբեմն հերոսությունը սեփական մահճակալը զիջելն ու հատակին քնելն է, որպեսզի մահից փախած մարդը հանգստանալու տեղ ունենա։

Իսկ երբեմն այն գիշերով վառվող վառարան է, որի մեջ այրվում է նացիստական համազգեստը՝ փրկության նոր հնարավորություն տալով այն կրած մարդուն։

Հաճախ տրվող հարցեր

Ի՞նչ է արել Շառլ Ազնավուրի ընտանիքը պատերազմի տարիներին։

Ազնավուրների ընտանիքը Փարիզի իր բնակարանում թաքցրել է նացիստների կողմից հետապնդվող հրեաների, հայ դասալիքների և Ֆրանսիական դիմադրության շարժման անդամների։

Ի՞նչ դեր են ունեցել Շառլն ու Աիդան։

Նրանք օգնել են վերացնել փախստականներին մատնող հետքերը։ Գիշերով տնից դուրս են բերել զենքերն ու այլ վտանգավոր իրերը, իսկ թաքնվող մարդկանց համար ազատել են իրենց մահճակալները։

Ազնավուրների ընտանիքը կապ ունեցե՞լ է Միսաք Մանուշյանի հետ։

Այո՛։ Ազնավուրյանները մտերիմ էին Միսաք և Մելինե Մանուշյանների հետ, օգնում էին Դիմադրության շարժման անդամներին և վտանգավոր պահին ապաստան էին տվել Մանուշյաններին։

Ե՞րբ է գնահատվել Ազնավուրների սխրանքը։

2017 թվականին Շառլ Ազնավուրն ու նրա քույր Աիդան արժանացել են Ռաուլ Վալենբերգի մեդալի՝ պատերազմի տարիներին մարդկանց փրկելու համար։