1933 թվական։ Խորհրդային Միությունում մոլեգնում էր ստալինյան տեռորը։ Ամեն մի բառը, ամեն մի ստորակետը զննվում էր խոշորացույցով։ Մեկ սխալ քայլը հավասար էր գնդակահարության։

Չմոռանաք բաժանորդագրվել մեր Telegram ալիքին:

Եվ հենց այդ մթնոլորտում Եղիշե Չարենցը որոշեց խաղալ մահվան հետ։ Նա որոշեց տպագրել մի ուղերձ, որը պետք է արթնացներ ազգին, բայց այնպես, որ դահիճները ոչինչ չհասկանային։

Այսպես ծնվեց հայ գրականության ամենահայտնի և ամենաողբերգական գաղտնագիրը։

Թակարդ՝ գրաքննիչների համար

Չարենցը հանձնում է տպագրության իր նոր՝ «Գիրք ճանապարհի» ժողովածուն։ Գրաքննիչները (Գլավլիտը) կարդում են այն։ Նրանց ուշադրությունը գրավում է «Պատգամ» վերնագրով բանաստեղծությունը։

Առաջին հայացքից՝ այն անմեղ ձոն էր՝ նվիրված նոր արվեստին և շինարարությանը։ Գրաքննիչները գոհունակությամբ կնքում են թույլտվությունը. «Տպագրել»։

Գիրքը լույս է տեսնում։ Այն հայտնվում է գրախանութներում, գրադարաններում, մարդկանց տներում։ Բոլշևիկները հանգիստ էին։ Նրանք չգիտեին, որ հենց նոր իրենց իսկ ձեռքով տարածեցին մի «ռումբ», որը պայթեցնելու էր իրենց գաղափարախոսությունը։

Գաղտնիքի բացահայտումը

Գրքի լույս տեսնելուց ամիսներ անց ուշադիր ընթերցողները նկատեցին տարօրինակ մի բան։ «Պատգամ» բանաստեղծությունը ուներ թաքնված կառուցվածք։ Չարենցը կիրառել էր ակրոստիքոսի բարդ տեսակ։ Եթե վերցնեիր բանաստեղծության տողերի երկրորդ տառերը և կարդայիր վերևից ներքև, ստացվում էր մի նախադասություն, որը սարսափեցրեց իշխանություններին։

Ահա այդ տողերը.
Նոր արշալույս…
Հվ…
Ահա…
Նայիր…
Հյուսիս…

Երբ հավաքեցին բոլոր տառերը, ստացվեց Չարենցի պատմական կտակը.

Սկանդալ և Հատուցում

Երբ ՆԿՎԴ-ն (ԿԳԲ-ի նախատիպը) հասկացավ, թե ինչ է կատարվել, արդեն ուշ էր։ Ուղերձը տարածվել էր։ Իշխանությունները կատաղած էին։ Սա ապտակ էր ամբողջ խորհրդային համակարգին։ Չարենցը նրանց քթի տակով, նրանց իսկ թղթով ու թանաքով, կոչ էր արել հայերին միավորվել՝ ոչ թե կոմունիզմի, այլ ազգային փրկության շուրջ։

Հրամանը եղավ կայծակնային՝ հավաքել և ոչնչացնել գրքի ողջ տպաքանակը։

Գրախանութներից առգրավեցին հազարավոր օրինակներ։ «Գիրք ճանապարհին» արգելվեց։ Բայց մարդիկ, ովքեր հասցրել էին գնել, թաքցնում էին այն հողի տակ, պատերի մեջ՝ փրկելով այդ օրինակները սերունդների համար։

Կարդացեք ՝ Եղիշե Չարենց – Պատգամ 

Թանկ գինը

Այս արարքը Չարենցին չներվեց։ Սկսվեցին անողոք հալածանքները։ Նրան մեղադրեցին նացիոնալիզմի և հակահեղափոխականության մեջ։

1937 թվականին մեծ բանաստեղծը ձերբակալվեց և սպանվեց Երևանի բանտում։ Նրա գերեզմանի տեղը մինչև օրս անհայտ է։

Ինչու՞ է սա կարևոր հիմա

Չարենցը գիտեր, որ գնում է դեպի մահ։ Նա կարող էր գրել սովորական բանաստեղծություններ և ապրել ապահով ծերություն։ Բայց նա ընտրեց զոհաբերությունը։ Ինչու՞։ Որովհետև նա տեսնում էր ապագան։ Նա գիտեր, որ գալու են ժամանակներ, երբ մենք կրկին կանգնելու ենք անդունդի եզրին։

Այսօր՝ 2026 թվականին, երբ կարդում ենք այդ տողերը, թվում է՝ Չարենցը դա գրել է ոչ թե 1933-ին, այլ հենց երեկ։

«Քո միակ փրկությունը քո հավաքական ուժի մեջ է»։
Լսու՞մ ես նրան, հայ ժողովուրդ…